Шейх Мугьаммад аль-Ярагъи

Шейх Мугьаммад-афанди аль-Ярагъи (Аллагьди адан рикIин сир михьрай - «къуддиса сирругьу») 1777-йисуз кьиблепатан Дагъустандин Ярагъ хуьре алимдин хизанда дидедиз хьана.

Илимдихъ ва кIелунихъ ялай адакай, нетижада чIехи алим хкатна. Ада Шариатдин гзаф илимар чирна. Вичин вахтунда, адалай Къуръан хъсан чидай кас Дагъустанда гьич авачир. Дагъустандин вири пипIерай адан патав чирвилер къачуз инсанар атунин себеб, Аллагьди адаз гайи дерин чирвилер хьана.

 Мугьаммад аль-Ярагъидин (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) тIвар Туьркияда, Бухарада ва Ферсияда машгьур хьана. Аллагьдиз ибадатунин ва диндиз акьалтIай жуьреда къуллугъунин рекье, шейх ярагъви Мугьаммад хъсан чешне тир. Вичин муьридриз шейхди Исламдин къанунар, эхир авачир кьван Аллагь кIан хьун, инсанрихъ галаз хъсан рафтарвилера хьун чирзавай. Са сеферда Бухарада яшамиш жезвай, амма вич Куьрдемирдай тир шейх Исмаил-афанди аль- Куьрдемериди (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) Мугьаммад Ярагъидиз (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) кагъаз рекье тунвай. Ана шейхди Хасмугьаммад- афанди аль-Ширвани (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) Аллагьди чирвилер ганвай вичин куьмекчи тирди къейднай: «Эгер ваз, зи стха Мугьаммад- афанди завай са шей чириз кIан хьайитIа, ваз ам Хасмугьаммадавай жагъида. Эгер вун адахъ инанмиш хьана вафалу хьайитIа, вилериз акваз тежер, япариз ван текъвер, рикIивай кьатIуз тежер шейэрив вун агакьда. Гьакъикъатда, ада зини вичин ругьанияр сад авуна».

Вичиз рекье тур кагъаз кIелайдалай кьулухъ, Мугьаммад аль-Ярагъидин (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) рикI ва руьгь секин хьана. А вахтунда аль- Ярагъиди (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) вичиз Накъшбанди тIарикъатдин бинеяр чирун патал шейх Хасмугьаммад-афандидиз (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) тавакъу авуна. Гьа вахтунда ада, Мугьаммад- афандидиз (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) кьве йисан къене тIарикъатдин вири сирер ачухна. ЧIехи дережадив агакьай ярагъви Мугьаммадаз (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) вичин муаллимди, муьридар тербияламишдай ихтиярар (изин) гана. Вичин «Женнетдин гапурар» тIвар ганвай ктабда Лесли Бланша шейх Мугьаммад-афанди аль-Ярагъи (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) имам Шамилан (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) муаллим тирди кхьизва. 

Урусрихъ галаз дяве фидай арада ада, имам Шамилаз (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) гзаф меслятар къалурдай.

Са сеферда шейхди Дагъустандин халкьдихъ элкъвена лагьана: «Куьн я мусурманар я хашпараяр я мажусияр туш… Пайгъамбарди (Салят ва салям хьуй адал) лагьана: «Ни Къуръандал амалзаватIа ва Шариат чукIурзаватIа гьам халисан мусурман я».

Малум тирвал, Куьре (Къурали) вилаятдин халкь Шейх аль-Ярагъидиз муьтIуьгълу тир. И гьалдикай ван хьайи Къазикъумухдин хан Аслан Хусейнан рикIе куькIвей пехилвили, шейх адаз гзаф такIанарна. Аслан Хусейн-хан Мугьаммад Ярагъидин (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) геле къекъвез хьана, инсанриз адан кьилив фин къадагъа авуна.

Шейх Мугьаммад аль-Ярагъидин (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) тереф хуьниз, а вахтунда хандин катиб (писарь) Жамалуддин Къазикъумухви (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) экечIна. Ада шейх аль-Ярагъидин (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) гъилик чирвилер къачуз хьана. И вахтунда Жамалуддин (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) хандикай са шумуд йикъан къене чуьнуьх хьанвай. Хандин гъилик чIехи къуллугъдал алай Жамалуддин-афанди (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) Шейх Мугьаммад аль-Ярагъидин (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) муьрид хьуниз килигна, хан ва жемят тажуб хьана амай. Хандин буйругъдалди шейх Жамалуддин-афанди (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) адан патав гъиз туна. КIвализ атай Жамалуддин-афандидиз (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) килигай хандиз, адан тIупарай акъатзавай ажайиб экв акуна. Тажуб хьайи ханди лагьана: «Акъуд ам инай, рекьимир ва чи вилаятдай суьргуьн ая».

Са кьадар вахтар алатайла, Жамалуддин-афандиди (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) кьиле Гимры хуьряй тир Къазимугьаммадахъ (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) галаз ам дирибаш дагъвийрин кIвенкIве аваз, диндал алачирбурухъ галаз дяведиз экъечIда лагьана икьрар кIутIунна. Адан макьсад Шариат, тIарикъат хуьн ва Ислам дин хкажун тир. Гьа вахтунда имам Къазимугьаммадан (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) патав Мугьаммад аль-Ярагъини (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) куьч хъхьана. Ана Мугьаммад-афандиди (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) сифте Аллагьдин, ахпа Пайгъамбардин  (Салят ва салям хьуй адал) куьмекдал ва Накъшбанди тIарикъатдин шейхерин берекат себеб яз, Жамалуддин-афандидиз (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) тербия гана, адан дережа вини кIарариз акъудна. 

 

1830-йисуз Мугьаммад аль-Ярагъи (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) Дагъустандин жемятдин вилик экъечIна, гуж гузвай душмандихъ галаз дяведиз экъечIуниз виридаз эвер гана. Адан къарардалди Дагъустандин имамвиле Къазимугьаммад (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) хкягъна. Гуьгъуьнлай шейхди вичин руш имамдиз гъуьлуьз гана.

Къазимугьаммад дяведа кечмиш хьайи вахтунда, Мугьаммад-афанди (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) меслятдалди имамвиле Гоцатль хуьряй тир Гьамзатбег (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) хкяна. Гьамзатбег регьметдиз фейила, имамвиле хкягъай Шамилан (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) Мугьаммад-афандиди (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) тереф хвена.

Шейх Мугьаммад-афандиди (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) Имам Шамилаз (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) кхьенвай кагъазрикай сана, икI лагьанва: «Эгер вуна чахъ галаз гьамиша алакъа хвейитIа, вун гъалиб жеда, тахьайтIа кумукьда». Кагъаз, талукь тир Къуръандин аятрал ва гьадисрал мягькемарнавай.

Мугьаммад аль-Ярагъи (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) 1848-йисуз кечмиш хьана. Ам Гуниб райондин Согратль хуьре кучуднава. Адан сур мусурманрин зияратдиз элкъвенва. Вичин чкадал халиф яз ада, Къазикъумухдай тир Жамалуддин-афанди (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) туна. Къуй чи лезги халкь, шейх Мугьаммад аль- Ярагъидин (Аллагьдин регьимдик хьуй вич) берекат себеб хьана, Дагъустанда Ислам дин виниз акъуддайбурукай хьурай! Амин.

 

Лезгинский исламский просветительский портал