Алкьвадар Гьасан

Гасан алкадари

Шамилалай кьулухъ девирдин арифдар Алкьвадар Гьасан

ХIХ асирдин кьвед лагьай паюна ва ХХ асирдин сифте кьилера Дагъустанда машгьур ксарикай сад алим, шаир ва арифдар Алкьвадар Гьасан хьана

Сифте йикъарилай эгечIна Исламдин руьгьда аваз эдеб-ахлакьдин тербия ганвай ам, Дагъустанда диндин хиле вичелай кьулухъ еке гел тунвай, тарихдай, ахлакьдай ва са жерге маса илимрай кIвалахар бажармишнавай  шейх Мугьаммад Ярагъвидин хтул я.

 Гьасанан буба, Къурбанан хва тир Абдуллагьахъ Ислам диндай хъсан чирвилер авай. Адан муаллим ва устаз Мугьаммад Ярагъви тир. Устазди сухтадиз вичин  руш – Дагъустандин сад лагьай имам Гъази-Мугьаммадан хендеда гана ва 1834-йисуз абуруз хва хьана ва адал Гьасан тIвар эцигна. Абдуллагьахъ хайи Алкьвадарин хуьре тахминан 25 йисан къене диндин гьар жуьре илимар чирай медреса авай. Гьасана сифте чирвилер гьа и медреседа къачуна. Гуьгъуьнлай ада чирвилер Дагъустандинни Азербайжандин машгьур алимривай къачуна. Адаз лезги, араб, туьрк, урус, азербайжан, фарс ва авар чIалар чидай. Са кьадар чирвилер къачур ам Куьредин пачагьдин администрацияда кIвалахал акъвазна ва поручикдин къуллугъдаллаз кьиблепатан Табасарандиз ракъурна, амма 1877-йисан вакъиайри алкьвадарвидин уьмуьр ва кьисмет дибдай дегишарна. 

Ашкара  тирвал, 1877-йисуз Дагъустанда халкь пачагьдин аксиниз яракь гъиле аваз къарагъна. Гуьгъуьнлай адаз «Куьруь Шариат» тIвар гана. Адан мана-метлеб, дагъларин уьлкведа кьиле тухузвай сиясатдилай нарази хьун тир. Нетижада и жуьредин къарагъун акъвазарна, аксиниз экъечIнавайбуруз гуж авуна. И гьерекатдин кьиле акъвазнавай пуд вишелай гзаф инсандиз кьиникьин жаза гана, 4500-лай гзафбурни Саратовдин, Тамбовдин ва Россиядин маса губернийриз суьргуьнна. Гъам чIугунай ва гьа и вакъиайрин пад хуьнай алкьвадарви Гьасанни Дербентдин къеледа дустагъна ва 1879-йисан апрелдиз еке дестедик кваз Тамбовдин губернидиз акъудна. Ана ам Спасск шегьерда яшамиш жезвай. Ина мусурман татарар гзаф авай. Мусурманрин вилик-кьилик квай ксарин арада цIийи танишри еке чирвилер авай ам алим хьиз хъсандиз кьабулна. Патарив гвай хуьрера авай  имамри Гьасаназ диндин гьар жуьре межлисрал эверзавай. Къариблухда гьикьван пис тиртIани, алкьвадарвиди ана авай стхайяр-мусурманар рикIел хкизва, гьатта абуруз «Диван ал-Мамнун» ктабни талукьарнава. Мамнун («РикI чIехи») – им Гьасанан кьвед лагьай тIвар я. Суьргуьнда Гьасана кьуд йис акъудна ва 1883-йисуз III Александра малумарай амнистия себеб яз адалай Ватандиз хвез алакьна.

Суьргуьндай хтай Гьасана хайи хуьре сифтегьан чирвилер, кхьинар, арифметика, Дагъустандин тарих, география, астрономия ва маса илимар чирзавай мектеб ачухна. Адан кьилив чирвилер къачуз вири Дагъустандайни къунши Азербайжандай сухтаяр къвезвай.

Амма алкьвадарви анжах чирвилер гунал акъвазнавачир. Алай вахтунда Ислам ва Дагъустандин тарих чирун патал чахъ ада эдебиятда тунвай еке ирс ава. Им араб чIалал суалринни жавабрин тегьерда диндин философиядиз талукь яз кхьенвай «Жираб ал-Мамнун» (Мамнунан хуржинар) я.

«Асари Дагъустан» «Дагъустандикай тарихдин делилар». Алимрин фикирдалди Советрин девир алукьдалди Дагъустанда хьайи кьван вакъиайрикай галай-галайвал кхьенвай им анжах са кIвалах я. Къенин юкъуз им Дагъустандин  тарихдикай делилар чирзавай, ана Ислам дин чкIай тегьердикай хабар гузвай, къецепатан чапхунчийрикай, пуд имамдин регьбервилик кваз гъазаватдикай, пак дяведилай кьулухъ кьиле фейи вакъиайрикай делилар авай виридалайни еке чешме я.

Идалайни гъейри, Гьасана Азербайжан чIалал «Экинчи» («Лежбер») газетдизни кхьизвай. И газетдин кьилин редактордини ада сада-садаз кхьенвай чарарни ама. Алкьвадар Гьасана диндин шиирарни теснифзавай.

Алкьвадар Гьасан машгьур диндар, арифдар тир. Вичин вахтунда ада вакъиайриз дуьз къимет гана хьиз, Россиядихъ галаз мукьва хьун, Европада ишлемишзавай цIийи затIарикай хийир къачунихъ эверна. Гьа са вахтунда ада имамат чIкунин, Шамил есирвиле кьунин гьакъиндай гъам чIугвазвай. Гьеле жегьил чIавуз, 1859-йисуз, ам Вини Гунибда Шамил есирвиле кьур тегьердин шагьид хьана. 1909-йисуз урус пачагьдин векилди и вакъиадин вири шагьидриз Вини Гунибдиз эверна ва Кавказдин дяве акьалтIна, Дагъустандин республика арадал атунин 50 йис къейдна. А вакъиайрин шагьид хьайи Гьасанавни теклифдин чар агакьна, амма кефсуз хьуниз килигна,  меркезда иштиракиз алакьнач. Ам патал им мярекат ваъ, мусибат тир. Ада Шамилалай гуьгъуьнин девирни Дагъустан патални гьакъикъи мусибат яз гьисабзавай, дегишвилер гьакьван гзаф тир.

Алкьвадар Гьасан 1910-йисуз 76 йис яшда аваз кечмиш хьана.

Лезгинский исламский просветительский портал