«Агьлу-с-сунна ва-ль жама`а» низ лугьузва?

ахлю сунна валь джамаа

«Агьлу-с-сунна ва-ль-жама`а» («суннадинни жемятдин рекьел алай уьммет») икI гьакъикъатдин рекьел алай, Пайгъамбарди  (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал) къалурнавай рехъ кьунвай инсанриз лугьузва. Инал «жама`а» гафунин манада пак тир кьуд халифдин – Абу Бакран, Умаран, Усманан ва Алидин девирда яшамиш хьайи Пайгъамбардин (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал) вири асгьабар рази хьайи гьукумрин, къараррин гуьгъуьна аваз фейи ксар ишлемишзава.

Яни «Агьлу-с-сунна ва-ль-джама`а»  гафуник Пайгъамбардин  (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал) суннадал асаслу яз, пак тир халифрин девирда дуьз рехъ кьурбур акатзава.

Шариатдин истемишунар кьилиз акъудун инсанди вичи-вич винел патан къайдада (яни аквадайвал) тухунилай гъейри, къенепатан инанминшвилихъ галазни алакъалу я. Винел патан къайдада жуважув тухуник капI, гьаж авун, сив хуьн ва гьакIни къадагъа алачир (гьалалдин) ва къадагъа алай (гьарам) тир шейэр чара авун акатзава. И крарал амал авун ва абур кьилиз акъудна кIанзавайди чир хьунни чарасуз я. Месела, ички хъун ва къазанжидилай процентар къачуз яшамиш хьун ва икI мад – къадагъа я, амма михьидаказ алишвериш авун къадагъа туш.

Имандихъ галаз алакъалу яз Шариатди истемишзавай кьилин, кар алай шартIарикай сад рикIин сидкьидай Аллагьдин   сифатрихъ ва Адан Пайгъамбардихъ  (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал) инанмиш хьун я. Суннадин инсанрихъ авай инанмишвилиз мадни лугьузва – Абу аль-Гьасанан аль-Ашъаридин инанмишвал. Са вахтара уьммет чпин инанмишвилерал гьалтайла, я  Пайгъамбардин  (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал), я адан асгьабрин, я абурун рехъ давамарзавайбурун девирда тахьайди хьиз пайи-паяр хьана.  ИкI пайи-паяр жедайдакай Пайгъамбардин  (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал) гьадисда лугьузва: «Муса   пайгъамбардин девирда Израилдин рухваяр 71 чкадал (дестейриз) пай хьана. Абурукай са десте женнетдиз фида, амай 70 жегьеннемдиз. Иса   пайгъамбардин девирда 72 десте арадал атана. Абурукайни тек са дестедиз женнет кьисмет жеда. Зи уьмметда 73 десте пайда жеда, абурукай тек сад женнетдиз фида, амайбурни жегьеннемдиз». Пайгъамбардивай  (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал) бес а дестедик гьихьтинбур акатда лагьана хабар кьурла, ада жаваб ганай: «Абурук зунни зи асгьабар фейи рекьяй фидайбур акатда», яни Пайгъамбардин (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал) суннадал ва вири асгьабрин сад тир фикиррал (иджмаъдал) амал ийизвайбур. И дестедик акатзавайбур, яни суннадинни жемятдин разивилин уьммет я.

Амай 72 дестеда арадал атанвай фикирар цIийивилер  кутунвайбур я. Месела, са дестеди Аллагь  инсандиз тешпигь гъизва, адаз беден ва маса органар ава лугьуз тестикьзава ва мсб. Маса дестеди Аллагь  , гуя цаварин Тахтунал (Аршдал) ала лугьузва. Бязибуру лугьузва, бес чIехи гунагьар ахъаяй инсанар инанмишсузбурув барабар я. Бязибуру тестикьзавайвал, гуя Къуръан Алидиз гана кIанзавайди тир, амма Жабраил (адал салам хьуй) гъалатI хьана ва Къуръан Мугьаммад Пайгъамбардал (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал) агакьарна. И ксарин инанмишвили куфрдал гъизва. Суннадин инсанрихъ гьихьтин инанмишвал хьун лазим ятIа, адакай чна виликдай лагьанай. Герек авачир хьтин цIийивилер гъизвай инсанрин ягъалмишвилерикай лугьузвай гьадисарни ава. Месела: Пайгъамбарди (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал)лагьана: «Халикьди зун вичин халкьарин винел хкажна ва заз хкягъай асгьабар гана, абурукай заз куьмекчияр ва езнеяр хьана. Гележегда зи уьмметда абурал леке гъидай, абурукай нагьакьан ихтилатар, фитнеяр ийидай ва абуру къалурай рекьяй тефидай инсанар пайда жеда. Килиг, ихьтин ксарин арада я немир, я хъвамир, абурухъ галаз эвленмиш жемир, абурухъ галаз саналди капI ийимир ва кьейила абурухъ жаназа капIни ийимир». Пайгъамбарди  (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал) гьакIни лагьанай, бес Аллагь-Тааладин  хатурдай, маса гьич са ниятни рикIе авачиз, вуж герек авачир къайдадин цIийивилер гъизвай касдиз чин чIурна килигайтIа, ахьтиндан рикI Халикьди   инанмишвилив (имандив) ацIурда. Ихьтин касдин чIуру ниятар Аллагьдин  хатурдай амайбурун вилик ни дуьздал акъудайтIа, ахь тин кас Суд –дувандин йикъан азабазиятдикай хуьда. Герек авачир цIийивилер гъизвай касдин амалрилай рази тушиз, амайбурун вилик ахьтиндан ниятар дуьздал акъудна хьиз, ни ам беябурайтIа, ахьтиндан дережа Аллагьди   виш сеферда женнетда вине твада. Нагагь ихьтин нагьакьан инсандиз хуш жедайвал чин ачухайди хьайитIа, ахьтин кас Аллагьдин  Мугьаммад Пайгъамбардал  (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал) агакьарай гаф кIвачерик вегьейди яз гьисабда.

Пайгъамбарди (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал) лагьана: «Аллагьди  герек авачир цIийивилер гъизвай касди авур гьич са хъсанвални кьабулдач та ахьтин касди ихьтин крар кьулухъ туна хьиз, гьакъикъатдин рекьел хтун тавунмаз».

Файзулади вичиз Суфьяна лагьай гафар гьикI ван хьанатIа, адакай суьгьбетнай: «Нагагь лазимсуз цIийивилер гъайи кас кучудиз вуж фейитIа, ахьтинди та кIвализ хкведалди Аллагьдин  ажугъдик жеда». Пайгъамбарди  (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал) лагьанай: «Ни динда авачир жуьредин цIийивилер гъайитIа ва вуж ахьтин касдин геле аваз фейитIа, ахьтинбур Аллагьдин Адан малаикрин ва Ада халкь авурбурун  ажугъдик жеда». ГьакIни ада лагьана: «ЦIийивилер гъайи касдин фарз ва сунна тир кпIар гьич садни Аллагьдикьабулдач».

Пайгъамбардин (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал) асгьаб Абу Бакра лагьанай:«Чи дин вичин асул дибдилай сада-садал агакьарунал бинеламиш хьанва, инсанрин акьулдин веревирдерал ваъ». Аллагь   Аршдаллайди я лугьуз, тестикьзавайдакай садан суалдиз имам Малика (маликитрин мазгьабдин диб эцигай алим (713-795)) жаваб ганай: «Аллагь  авайди малум я, ам гьикI ва  гьина аватIа, идакай чаз затIни чидач. Аллагь   авайдахъ инанмиш хьун ва ихьтин инанмишвал жуван къанажагъда мягькемарун лазим я, амма и кардин гьакъиндай суалар гун ва гьуьжетар авун цIийивилер гъун лагьай чIал жезва. И кас зи патавай яргъаз катара». Имам Малика икI жаваб ганай.

 Мусурманрин алимрин арада чпиз «аль халяфун» лугьудайбур ава. Абур Пайгъамбарди (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал)  Меккадай Мединадиз гьижра (сиягьат) авурдалай кьулухъ вад виш йис алатайла атайбур я. Абуру «истива`» (аваз хьун) лагьай Аллагьдихъ  галаз алакъалу келимадин Адаз хас тир ерийрин куьмекдалди гъавурда твазва. Аллагьди  Вичин Къудратдал асаслу яз, вири санлай, Цавун тахтни (Аршни) кваз, вири халкь авурбур санал галаз Вичиз муьтIуьгъарзава ва Аллагь  вири алакьдайди, къудратлуди я. Пак тир Къуръанда агъадихъ галай аят ава: «За цавар гъилералди халкьна». Адан мана адакай ибарат я хьи, Ада Цавар вичин къудратдалди, къуватдалди халкьна (тафсир «Аль-Жаляляйн», Къуръан, 51:47). Къуръандин аятдин маса таржумада лугьузва: «Аллагьдин гъил абурун гъилерал ала». И аятда Аллагьдиз  Вичинни инсанрин арада хьанвай Икьрардикай чизвайдакай лугьузва (тафсир «Аль-Жаляляйн», Къуръан, 48:10). Я туш хьи «айдин» (дуьмдуьз манада «гъилер») лагьай гафунин мана Аллагь-Тааладал  туна кIанда, я туш хьи, адан дуьм-дуьз манада, инсанрин гъилер хьиз, гъавурда акьуна кIандач. Гьакъикъатдин мана кве чуьнуьх хьанватIа са Аллагьдиз  чида. Пайгъамбардин  (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал) гьадисрикай сана лугьузва : «Йиф вичин эхирдив агакьдайла, Аллагь агъада авай цаварал эвичIзава». И гьадисдин мана адакай ибарат я хьи, Аллагь  вич ваъ, Адан регьим, Аллагьдин  Вичин эмирдалди мукьва жезва. Гила, мусурман стхаяр, куьне садра фикир це, и кьве мисалрикай гьим Аллагьдин   ерийрихъ галаз алакъалу я.

Куьне фикир це, писателрикай сада, гуя са падишагьди вичин гъиле вири дуьнья кьунва лагьана кхьизва. КIелзавайда падишагьдихъ ихьтин зурба гъилер ава лагьана, фикир авуртIа дуьз жедани ахпа? Писателди кIелзавайбур ягъалмишарун патал кхьенвани икI? И мисалдал хъсандаказ фикир ая, гьуьрметлу стхаяр. Ихьтин касдиз инсандихъ акьван яргъи, зурба гъилер тежедайдакай лагьайтIа, ктабдай, чешмедай хьиз, мисал гъана, гьуьжетар авунни мумкин я.

Акьулдиз кьери, гьатта регьятдаказ гъавурда акьадай шейни кьатIуз тежедай касдиз чавай вуч ийиз жеда? Пак тир Къуръандиз чпин жуьреда баянар гузвай ксарни гьа ихьтин касдиз ухшар я.

 

Ибн Аббаса( Аллах рази хьуй) лагьана: «Къуръандиз баянар гунин къайда кьуд чкадал пай жезва». Сад лагьай паюник, инсандиз чарасуз лазим къвезвай ва масакIа дегишариз тежедай тамам чирвилер акатзава. Месела, им Аллагь сад тирдан гьакъиндай гузвай чирвилер. Кьвед лагьай пай – им араб чIалахъ галаз алакъалуди тир баянар. Ахьтин гафарин мана гун (гъавурда гьатун) патал, араб чIал чир хьун бес жезва, месела: «Аллагьди Муса пайгъамбардивай   хабар кьурла: «Муса, ви эрчIи гъиле вуч ава?» Ада жаваб ганай: «За вичикай даях кьазвай ва хипериз тарарилай пешер вегьизвай аса» (Къуръан, 20:17-18).

Пуд лагьайди – им вич динэгьли алимрилайни ва чпиз диндай лап хъсан, дерин чирвилер авай ксарилай (ар-расихун) алатайла, мад садавайни баянар гуз тежедай пай я. Ар-расихун тIвар къазанмишун патал алимдихъ ихьтин кьуд ери хьун лазим я: - сад лагьайди, Аллагьдин  вилик вичин хиве авай везифаяр акъудунин карда ам гьакъикъатдани кичIеди хьун лазим я;

- кьвед лагьайди, ам вич-вичин вилик агъуз аватнавайди хьун лазим я;

- пуд лагьайди, ам и дуьньядикай атIанвайди хьун лазим я;

- кьуд лагьайди, ам вичин нефсинин вилик пад кьаз алакьдай ва Къуръандайни гьадисрай бес кьадарда чирвилер къачуз алакьдайди хьун лазим я.

Дерин чирвилер авай алимри (ар-расихун) лугьуда: «Савадсузвилин бине Къуръандиз куьчуьрмишнавай, винел патан акунрин манада ва я гьарфба-гьарф баянар гуна ава». Кьуд лагьай паюник чпин гьакъикъи мана анжах Аллагьдиз   малум тир аятриз баянар гун акатзава.

Ибн Аббаса(Аллах рази хьуй) лагьайдалай артухандиз ва гьахълудаказ мад нивай лугьуз жеда? Ада бес кьадарда лагьанвайди гьакъикъатдани аквазва. Къуръанда, гьатта Пайгъамбар  (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал)  вични гъавурда такьазвай чкаяр ава чна гьикI лугьуда, нагагь Къуръан адал инсанар гъавурда тун патал рекье тунвайди тирди малум ятIа? Къуръанда вичени лагьанва: «Я Мугьаммад, За вал Къуръан рекье тунвай, вуна инсанар абур гъа-вурда такьазвай Шариатдин къайдайрин гъавурда тун патал – эмиррин, тагькимарунрин, къадагъа алайбурун ва къадагъа алачирбурун гьакъиндай». Пайгъамбардин  (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал)  вичин гьадисарни Къуръан гъавурда тун (шархI) я. Гьавиляй алимрикай сада къейдна, Къуръандинни гьадисрин жуьреба-жуьре гъавурда акьазватIа, гьадисриз артух фикир гун лазим я, вучиз лагьайтIа, Къуръан, виче вири кIватIнаваз куьруь къайдада атанва, гьавиляй адан гъавурда акьунни мумкин туш. Винидихъ гъанвай аятди гьадисар Къуръандиз ганвай баянар тирди тестикьзава. Шейхерикай сада лагьана: «Халикьди   Пайгъамбардиз  (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал)  Суд-дувандин югъ алукьуникай хабар гана». Пайгъамбардин  (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал)  асгьаб тир Гьузайфади лагьана: «Пайгъамбарди (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал)  заз суд-дувандин йикъалди вуч жедатIа, вири ачухна». Пайгъамбардиз (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал)  Халикьди   ам Цаварал хкажай йифиз (Лайлат аль-исраъ ва-ль-миърадж) пуд илимдикай сад ачухдай ихтияр ганач. Мумкин я, и илимда вири аваз хьун. Къуръанда гьикI хьана Аллагьди   Вичин Пайгъамбардиз  (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал)  чирвилер тагана амукьай аятар жедай? Шаъабиюна – Аллагьдин  чирвилерин гьакъиндай вири агакьай машгьур алимрикай сада гуьзелдиз лагьанай: чирвилел пуд юкI ала. Сад лагьайди, вичи са юкI чирвилер къачурди, ахьтинди дагъдин виридалайни кьакьан кукIушдиз хкаж жеда ва ада вичин  чирвилерал дамахда. Кьвед лагьайди, чирвилер къачунвай инсанди вичин нефс агъузарда ва адаз вичихъ эсиллагь чирвилер авачирди хьиз жеда. Ва пуд лагьайди, инсадивай садрани къачуз тежедай чирвилер я.

Диндин стхаяр, садра куьне фикир це, Аллагьдин чирвилер авай инсанрин суьгьбетар гьикьван маракьлубур, камаллубур ятIа! Тарцел гьикьван емишар алаз хьайитIа, гьакьван адан хилер агъуз аватда, вичин чирвилер къвердавай артух жезвай инсанни гьакI я.

Лезгинский исламский просветительский портал