Ислам диндиз акси сувар

Малум тирвал, Кьиблепатан Дагъустанда Яран сувар дегь заманрилай башламишна гзаф гурлудаказ къейд ийизва. Идахъ галаз алакъалу яз «Ас -Салам» газетдин редакциядиз хквезвай кагъазра ва гьакI ихтилатар кватай чкайрални инсанри Яран сувар – им мусурманрин сувар яни лугьуз, хабарар кьазва.

Чавай абуруз ихьтин жаваб гуз жеда. Ваъ, ам мусурман сувар туш! Имни, Мугьаммад Пайгъамбардин (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал) гьадисдал бинеламиш хьана тестикьар ийиз жеда:

 «За квез (яни мусурманриз) кьве сувар гъанва: Сив хуьнин сувар ва Къурбанд сувар. Аллагьди квез амай мажусийрин, бутпересрин… суварар къейд авун кьетIендаказ къадагъа ийизва».

И гьадисдай чаз аквазвайвал, мажусийрин (ва масабурун) лишанлу йикъар мусурманриз къейд авун Аллагь-Таалади гьарам авунва. Гьавиляй гьар са мусурмандин кьилин буржи и эмирдиз муьтIуьгъ хьун я.

Яран суварин бине кутурди вуж я?

Тарихдин алимри лугьузва хьи, Яран сувар къейд авун дагъустанвийриз азербайджанвийривай, абурузни, чпин нубатда, иранвийривай чир хьанва. Иранвийрини и сувар «Авеста» тIвар алай мажусийрин ктабдай къачунва. Ана кхьизвайвал, гьа и юкъуз Зардушт тIвар алай пачагь гъуц яз хкяна.

Мажусийрин «Авеста» ктабдай инсанри гьар гатфариз, дуьньядал чан хквезвайвиляй сувар тухвана кIанзава лугьузва. Суварни 13, 14-юкъуз тухун лазим тирди и ктабда малумарзава. Бязи дагъустанвийри гьа и йикъариз Яран сувар къейд ийизва. «Авеста» ктабда жуьреба-жуьре махар кIватIнава, амма ам ни кхьенватIа ва гьикI кхьенватIа чаз садавайни лугьуз жезвач. Гьайиф хьи, гьа ихьтин махарин ктабрин чIалахъ хьана Аллагьдин Ктабдихъ ягъан тийизвайбур, гьайиф хьи, исятдани чи арада ма. Дегьзаманада мажусивал Фарс гьукуматдин дин тир. Амма VII-асирда Ислам дуьньяда раиж хьайила, абуруни Ислам кьабулна. ГьикI хьанатIани, Иран мажусийрин диндин кьил хьана. Мажусийрин адетар мягькемдиз Ирандин жемятдиз гьахьна. Гьар йисуз 21-мартдиз Ирандин бязи агьалийри цIун (яран) сувар «Чаршамбе сури» кьиле тухузва. Ирандай и Исламдихъ галаз са алакъни авачир сувар, Къавкъаздизни атана, суварин тIварни дегиш хьана, Навруз-Байрамдиз (лезгийрин Яран сувар) элкъвена.

Къавкъаздани, мусурман диндикай хабар авачирбуру, и сувар Исламдин сувар яз гьисабзава ва мусурманриз мубаракни ийизва. Им, гьелбетда, Исламди къадагъа авунвай кар я.

Ирандин алимрини ам инкар авуна.

И сувариз акси яз Ирандин алимар-шиитарни рахазва. 2010-йисуз алай вахтунда Ирандин виридалайни чIехи алим яз гьисабзавай аятолла Али Хаменея иранвийриз къадим фарсрин ракъинин сувар къейд ийимир лагьана. «Чаршамбе суридиз» Исламдихъ галаз са алакъани авачирди Хаменея халкьдин рикIел хкана ва и сувари диндиз гузвай зарардикай лагьана. Ирандин алимрини Али аменеян гафар тестикьарна.

Лезгийри Навруздиз Яран сувар лугьузва. Этнографри Яран сувар лезгийрин гатфарин «Яр» тIвар алай гъуцраз бахш авунвайди я лагьана. Дегь-заманада лезгийри 30 гъуцраз ибадат ийизвай. Абурукай виридалайни чIехибур Рагъ (Яр) ва Алпан яз гьисабзавай. «Яру» ягъ тавун патал инсанри чпин ва чпин аялрин гъилерихъ ва кIвалин гьайванрин кIвачерихъ яру еб акалзавай. Яру еб гъилихъ гилиг тавунвай касди цIаюнилай хкадар авуртIа, адан кьилел еке бала къведа лугьузвай. Гьелбетда, ибур чпихъ диб авачир, мажусийрин адетар я, мусурмандиз абурухъ инанмиш жедай ихтияр авач.

Мусурманрин цIийи йис?

Бязибуру йисалай-суз 21 ва 22-мартдин йифериз жезвай мярекатар мусурманрин цIийи йисуз талукьарнавайбур я лугьузва. Идазни чавай ваъ лугьуз жеда. Мусурманрин цIийи йис гьижрадин календардай гьисабзава, ам мугьаррам вацран сад лагьай югъ я. Гьижрадин календарь гьар йисуз тахминан цIусад йикъан вилик финиз килигна, мусурман календардиз цIийи йис жезвай са тайинарнавай югъ авач. И карни вучиз лагьайтIа, гьижрадин календарь – вацрахъ галаз алакъалу календарь я, григорианский - ракъинихъ.

Виридаз чизва хьи, мусурманрин ЦIийи йис шадвилелди, еке межлисралди къейд тийизвайди. Мад са йис уьмуьрдикай гьакI фена лагьана шад ваъ, пашман хьана кIанда. Туба авуна цIийи йисалай диндин истемишунар кьилиз акъудиз башламишун лазим я.

Бахт ва берекат Аллагьдин буйругъар кьилиз акъудзавай, гьалал кIвалах ийизвай, гьарамдикай (гьа ибурун арада аваз Яран суварни) яргъа жезвай касдин кIвале жеда.

Гунагьрилай гъил къачун?!

ЦIалай хкадардайла, месэла, ада вичин гунагьрилай гъил къачуда лагьана фикир ийизвай кас, гьатта мусурман диндай акъатун мумкин я. ГьикI хьи, ада Аллагьдин сифет, яни гунагьрилай гъил къачузвайди тек са Аллагь я, цIаюниз гузва. Эгер адаз ихьтин ният авачтIа, гьакI са шадвал патал, са къугъун патал Яр къейд йизватIа, адазни еке гунагь жеда, ихьтин инсандин гьакъиндай мукъаят хьун лазим я. ГьикI хьи, Пайгъамардин (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал)машгьур тир гьадисда лагьанва: «Вуж гьи халкьдиз тешпигь жез чалишмиш хьайитIа ам гьубурукай я» (Абу Давуд). Гьавиляй, гьуьрметлу мусурман стхаярни вахар,  низ Къияматдин юкъуз мажусийрин ваъ, мусурманрин жергейра аваз акъвазиз кIанзаватIа, мусурман диндиз акси тир суварар къейд тавурай ва къейд ийизвайбурузни и суварик иштирак авурла жезвай гунагьдикай хабар гурай. Им гьар са мусурмандин буржи я.

Гьарамнавай тIуьнар-хъунар, шадвилер.

Дегьзаманада еке чка Навруздин йикъариз тIуьн гьазуруни кьазвай. Мажусийрин адетрай 7 жуьредин хуьрекар гьазурна кIанзавай ва абур савкьват яз ракъиниз, яни Ярдиз гун лазим тир. Абурун фикирдалди ракъини и савкьватриз килигна къведай йисуз еке бегьер гуда.

Алай вахтундани мартдин 21, 22-йифериз инсанри жуьреба-жуьре тIуьнар гьазурна столар ахъайзава, чара итимарни папар санал кIватI хьана ички хъвазва, кьуьлер ийизва, аялризни пис чешне къалурзава. Яран йифериз гьикьван кукIунар, ягъунар гьатта кьиникьар жезватIа куьне фикир це! Вучиз ягъунар Сив хуьнин, Къурбанд сувариз жезвач? Вучиз лагьайтIа и суварар Аллагьдин патай я. Яран йифериз гьатта нефес къачуз четин жезва. ИкI вучиз ятIа квез хъсандиз чида, гьуьрметлу мусурман стхаярни вахар.

Виликдай бязи хуьрера цIай чуьнуьхдай адетни авай тир. КIвалин иесидиз еке айиб ийизвай, эгер адан цIай чуьнуьхнайтIа. Ихьтин угъри викIегь касдай гьисабзавай. Гьавиляй инсанри, цIай хъувурла, ам хуьз мажбур жезвай. Суварин юкъуз суьгьуьрчийрин патав фидай адетни авай. Шукур хьуй Аллагьдиз, ихьтин адетар, заз чидайвал, лезги халкьдин арадаамач. Чаз аквазвайвал, винидихъ

тIвар кьур крарик мусурманрин диндиз акси тушир садни авач. Сад Аллагьдихъ инанмиштир мусурмандиз и сувариз шадвилер авун кутугнавач. Вири инсанриз гьи карда хьайитIани хъсан чешне тир, чи играми Пайгъамбарди (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал)мажусийрин адетрихъ галаз женг тухузвайди тир. Анаса ахъайнавай гьадисда лагьанва: «Пайгъамбар Мединадиз атай чIавуз ана авай халкьди 2 сувар къейд ийизвай. И йикъар хъуьруьнрин ва шадвилеринбур тир. Пайгъамбарди хабар кьуна: «Ибур вуч йикъар я?»

Адаз жаваб гана: «Жагьилиядин вахтунда (Ислам къведалди хьайи вахт) и йикъариз чна шадвал ийизвай. Пайгъамбардиабуруз лагьана: «Аллагьди квез и кьве суварин паталай маса кьве хийирлу сувар – Сив хуьнин ва Къурбанд суварар ганва» (Абу Давуд, Насаи). Аллагьдичаз чпикай вири мусурман халкьдиз менфят, суваб авай суварар багъишнава. Мусурманрин суварар туна мажусийрин суварар къаршиламиш ийизвай инсанар, са шакни алачиз, Аллагьдиз аси жезва. Къуй Аллагь-Таалади чи халкь ва вири мусурманар Вичин регьимдик кутурай, чIуру адетар чи халкьдин арадай акъудрай ва виридаз дуьз рехъ къалуррай!

Лезгинский исламский просветительский портал