Ислам дини тарихи

20.06.2018 0 Автор admin

Кыргызстанда патриархалдык феодалдык мамилелердин устомдук кылышы калктын рухий тиричилигинде диндин маанилуу ролду ээлешине себеп болгон. Мусулманчылык менен катар диний алгачкы ишенимдердин калдыктары сакталып келген. Кыргыздардын ичинде тенирге сыйынуу, шаманчылык кучтуу болгон. Кыргызстандын аймагында ислам дини 9-12-кылымдарда таралган. Кыргыздарды мусулмандаштыруу жонундогу тарыхый маалыматтар 16-кылымга таандык «Тарих-и Рашиди», «Мажму ат-таварих», «Жалис жана Муштадин», «Зийа ал Кулуб» жана башка эмгек-жазууларда кездешет. Осмон туркторунон чыккан Сейфи (16-к.) кыргыз калкын «капыр да, мусулман да эмес» деп жазышкан. Махмуд ибн-Вели (17-к.) кыргыз элин капыр атап «алар олкого озбектердин келиши аркылуу мусулман болуп калганы ыктымал» деп жазган. 17-кылымда Тениртоолук кыргыз элине жунгарлардын бир нече кол салуу убагында кыргыз элинин бир болугу мусулман калкы жашаган Фергана ороонуно ошондой эле ага тутумдаш тоо бетине оошуп отурукташуусуна байланыштуу ислам дини кыргыз калкына кенири тарай баштаган. Жунгар хандыгы кулагандан кийин кыргыз калкы мурда отурукташкан жерлерине кайра кайтып келиши аркылуу мусулмандашуу процесси солгундаган.

Кыргыз калкынын ичинде исламдын кенири таралышы Кокон хандыгынын убагына туура келет. Анткени, ал кезде ислам динин таркатуу Кокон бийлеринин саясатынын бир болугу болуучу. Кыргыз жергесиндеги стратегиялык зор маанилуу жайларда чептер салынып, мечиттер курулуп, кокон молдолору ал жайларды тейлеп турган. Бирок кыргыз калкынын диний жашоосунда мечиттин ролу чектелген абалда болуучу. Анткени, мечиттер кобунчо чептердин ичинде салынып, кыргыз калкы болсо чептен оолагыраак кочуп журууго аракет кылышкан. Ошого карабастан 19-кылымда кыргыздар манызын терен тушунбосо да, исламдын негизги ырым-жырымдарын оздоштуро баштаган. Кыргыз коомунун исламдык башаты жонундо 16-кылымдын башында жазылган «Мажму ат-таварихте» да айтылат.

«Манас» эпосунан исламдан тышкары буддизм, христиан диндери жонундо бир аз маалыматтарды кездештиребиз. Озгочо Кошойдун башынан откоргондору жонундо айтылганда бут же буткана деген терминдер кездешет. Эпостун саптары жазуу эстеликтеринде берилген идол жонундогу маалыматты бекемдейт, анда алтын идол жонундо айтылат. Кыргыздарда буддизм же анын корунуштору белгилуу болгондугун «Манас» эпосундагы башка терминдер да куболойт.

Сабақтың тақырыбы: Ислам. Діни ілімнің негіздері, тарихы, тәжірибесі және таралу өңірлері

Мисалы, буддизмге тиешелуу «Буркан», «лаайлама», «лаанат», «лаанат-маанат», «кут» ж. б. «Манаста» христиан дини жонундо да бир аз болсо да маалыматтар берилген.

Бул динге тиешелуу эстеликтер Бишкекке жакын жерлерден коп табылган.

Библиотека | Абу Али ибни Сино

Конуни тиб китоби 1 кисми 1

АНДАР СИТОИШИ ТАҲАМТАНИ РАЗМГОҲИ МАРГ
«Ҳастй барои фонда расондан ба дигарон аст, вагарна ин ҳастиро дар ботин нафй мебояд кард». Ин ҳикмати балеғро бори аввал дар таърихи башарият орифоии бузурги мо ҳамчун дастури ягонаи зиндагии боша- рафона барои афроди башар мавриди таблигот қарор дода, бинои тари- қати худро бар он ниҳоданд. Ба вуҷуд омаданн чунин як ақида дар миёни мардумони мо ҳодисаи тасодуфй ва 6 хурофоти маҳз нест, балки рошаҳои амиқи таърихи дорад ва аз қадимулайём ба ҳайсияти як гаризаи қавмӣ дар хуну пӯст ва гӯшту устухони ин мардум сахт нишастааст. Бисьёр одэмони бузург дар ҳар асру замоне бо зиндагии шахсй ва рафтору кирдори худ дурустии ин ақида ва дастури ҳақиқии зин- дагй буданн онро ба исбот расондаанд. Аз ҷумла намунаи барҷастан ннгуна зиндагй ҳаёт ва фаъолияти яке аз саромадони низишкони ҷаҳон Шайхурраис Абӯалй нбни Сино мебошад.
Абӯалй ибни Сино бо вуҷуди аз модар бағоят солим зода шудан, таъмин будан аз тамоми васоили зиндагӣ, дорой мақоми баланд будан дар ҷомеа ва табиби ҳозиқ будан, дар айни камолоти умр ва авҷи ҷавон- мардй дар синни 57-солагй ба сабаби бемории қулинҷ аз дуньё чашм пӯшид. Марги бемаҳали ӯ боиси шодию хурсандии бисьёр душманов гардид ва касоне ҳам ёфт шуданд, ки бо истеҳзо мегуфтанд: табиби номдорро бинед, ки ҳатто дарди худро дармон карда натавонист, на «Шифо»-яш шифо бахшиду на «Наҷот»-аш ӯро аз марг наҷот дод . Дӯстон ва шогирдонн Шайх бошанд, марги ӯро тасодуфй маъни- дод карда, сабаби онро хамчун хатой табиби муолиҷакунанда ва ё хиё- нати ходимон ба калам додаанд . Аз рӯц ақидаи яке аз дониш- мандони ҳознразамон, шарқшиноси франсавӣ Ҳенрӣ Массе бемории Ибни Сино ба таври дақиқ кулипҷи вабой буда, дар аснои мусофирати охири ӯ (ҳамроқи Алоуддавла) бар асари ҳавои вабой дучор омаданаш ба амал омадааст .
Агар ба таҳқиқ нигарем, марги Ибпи Сипо як амри ногузир буд, на ҳодисаи тасодуфй ва ё иҳмоли назароти т и ион и ӯ.
Аз сарнавишти Ибни Сино маълум аст, ки ӯ зуд-зуд ҳадафи зидди- ятҳои замона қарор гирнфта, пайваста ҳолатҳои сахти стрессиро аз cap мегузаронд. Таъснри нейрогуморалии ин ҳолатҳои вазнин, агарчи ҳамаи танро баробар фаро гирад хам, вале танҳо дар нуқтаи аз ҳама нотавонтару иллагпазиртари он метавонад оқибатҳоп бад гузошта, му- чибн беморй шавад. Аз мушохидаҳои зинда ва коиунҳои табий моро мусаллам аст, ки муддати дароз бар як ҳапъат будан боиси хастагии тан ва иллатпазирии он мавзее аз тан мегардад, ки маҳалли такьягоҳ қарор гирифтааст. Ибпи Сино бошад, қариб тамоми умр ба омӯхтану таҳқиқп или ва навиштану таълиф машғул буд ва қар қадар, кн таво- нист ва ҳаргоҳ тасарруфоти рӯзгорро ғофил ёфт, ҳарчи бештар умри худро дар ин роҳ сарф кард. У дар баъзе ҳолатхо дар як шабонарӯз то 18—20 соат машғули кор шуда, дар паси миз бар тарзи пгарқй мени- шаст. Яъне дар тамоми ин муддати фаъолияти илмй, хусусан ҳангоми навиштан, иттиҷоҳи вазнп бахши барсӯвнпи тани ӯ ба сӯи мавзее ра- вона буд, ки махалли рун додани кулинҷ ва дигар беморихои шабехи он аст ва ин мавзеъ пайваста таҳти фишор қарор догат. Табиист, ки ҳо- латҳои стрессии ёдшуда ва таъсироти нейрогуморалии онҳо таиқо дар ин мавзеъ аз ҷисми Йбни Сино тавопистанд рахна ба ҳисори тандурус- тии ӯ оваранд. Бинобар ин, иттифоқи ду сабаб дар як мавзеъ боиси ба бемории қулинҷ гирифтор шудани ӯ гардид.
Пас марги бемаҳали Ибни Сино натиҷаи кӯшишҳои бебокона ва ада- ми осудагист. Ӯ як нафар муҷоҳиде буд, ки ҷону тани худро дар роҳи кушодапи муаммоҳои умумибашарӣ қурбон кард. Дар ҳақиқат Ибни Сино «барои фонда расондан ба дигарон», барои бо қонуни худ наҷот додани ҳаёти дар хатарбудаи миллионҳо одамони рӯи замин ҳаёти шахсии худ¬ро «дар ботин нафй кард».
Ибни Сино қурбони марг шуда бошад ҳам, вале таслими он нашуд. У ба дасти зиндаҳо китоберо супорид, ки то имрӯз табибон тавассути он дар ҳама ҷо аз марг доди Синоро ҳамеситонанд. Номи ин китоб «Ал- Донун» аст.

«АЛ-ҚОНУН» КИТОБЕСТ ДАР
БОБИ ХУД БЕҲАМТО

Дар таърихи тамаддуни башарй камтар китобе ёфт мешавад, ки мисли «Ал-Қонун» дар муддати қариб 1000 сол ҷумлаи оламиёнро сарфи назар аз тафовути забону миллат, расму оин, дину мазҳаб, нажоду иқ- лим ва ғояву ҷаҳонбинй холисона ва яксон хизмат кардааст.
Ибни Сино ҳанӯз ҳангоми дар Гургон буданаш соли 1012 мелодй ба хоҳиши яке аз дӯстони бисьёр наздикаш, ки ба қавли худи ӯ дархости ӯро рад кардан номумкин будааст, ба таълнфи кнтобн «Ал-Қонун» ме- иардозад ва дар он ҷо кнтобн аввалн онро ба анҷом мерасонад. Сипае ин корро дар Рай ва Ҳамадон давом дода, тақрибан соли 1024 аз таъ- лифи нурраи он фориғ мешавад.
Ғарази Ибни Сино аз таълифн ин кнтоб, чунонкн худн ӯ дар муқад- димаи он ёдовар мешавад, ин будааст, ки муҳимтарин қонуну қоида ва асосҳои умумию ҷузъии илми тибро ба қадре, ки донистани он ба¬рои ҳар як пизишки мутавассит ногузир аст, ба таври бисьёр мӯҷаз дар як китоби мухтасар гирд оварад.

Ислом тарихи

Аммо баёни батафеили илми тиб ва хамаи он ҷиҳатхоеро, ки берун аз ҳадди қонунхон куллию ҷузъист, ба вақти дигар ҳавола карда, мегӯяд: «Агар худой таоло ачалро ба таъ- хир андозад ва сарнавишт ёварй кунад, бори дигар ба ин кор камар хоҳам бает» (Ҳамнн кнтоб, саҳ. 33.). Бале сарнавишт ба ӯ ёварй на- кард, ки тамоми донишу гаҷрибахои тнббии худро ба таври муфассал ҷамъбаст карда, ба шакли кнтоб дарорад ва ҳамин мухтасаре, ки бо номи «Ал-Қонун» ба мерос гузошт, тобу тахаммули чандин наел аз оян- дагонро рабуда, бар қобилиятн пазирандагии онҳо фоиз омадааст.
«Ал-Қонун» аз як табақабандии бисьёр матини мантикй бархурдор аст ва равиши баёни фикр дар он чунон аст, ки аз ҳукмҳои назарии куллию абстрактй тадриҷан ба хукмҳон ҳарчй бештар ҷузъиву кон- кретй мегузарад. Тавассути «Ал-Қоиун»-и Ибни Сино, ба қавли Забе- хулло Сафо, «нахустин бор ба эҷоди назмн мантиқй дар масоили тиб- би мубодарат кард ва ҷанбаи илмии ин фанро бар ҷанбан амалй рач,- ҳои бахшид» .
Таркиби асар аз панч китоб иборат буда, ҳар яке дар навбати худ ба фан, фан ба ҷумла, ҷумла ба мақола ва мақола ба фаслҳо тақсим мешаванд.
Китоби якум андар умури куллни пизишкист, ки он бахшн назарии тиб, таърифи илми тиб, мавзӯъҳон он, ташреҳи умумии тан, таърифу таеннфи бемориҳо ва сабабҳои онҳо, қонуну дастурҳон умумии нигах,- дории тандурустй аз қабили парвариши кӯдак, варзиши таи ва ғайра ва тадбирҳои умумии муолиҷа аз қабили қай, исҳол, par задан ва гай- раро дар бар мегирад. Ин китоб бо номи «Куллиёт» ва ё «Куллиёти Ал- Қонун» маъруф аст.
Китоби дуввум андар баёни доруҳои сода (фармакогнозия) буда, аз ду бахш иборат аст. Дар бахши якум Ибни Сино назарияи умумии до- рушиноей, қоидаву дастурҳои интихоби маводдн доругӣ, чй гуна ҷамъ- оварй ва захира кардани онҳоро овардааст. Сипае, дар бахши дуввум беш аз 800 намуди маводди доругии наботӣ, ҳайвонй ва маъданиро ба тартиби абҷадй, на алифбой, зикр кардааст ва дар зимни лавҳахои муайян оид ба ҳар яке аз онҳо аз ҷиҳати ҳувият, хосият, фоиданокию зарарнокй маълумот додааст. Ба тартиби абҷади овардани маводди доругй эҳтимол дар он замон хеле маъмул ва ҳатто қулай ҳам будааст, зеро ин маводди доругй дар сарчашмаҳои юнонй низ ба хамин тартиб ома- данд

Скачать txt | fb2

1Tjk.Ru мобильный wap сайт Бесплатный Медицинский портал Канзи шифо народный медицина

© 1tjk.ru 2017

Ислом дини тарихи ва фалсафаси

Алижон мактабдан келдию, сумкасини айвонга улоқтирди:

— Ойи, қорним оч!

Она бир зумда дастурхон ёзиб, егулик келтирди. Бола телевизорни гоҳ у, гоҳ бу каналга алмаштириб, тамадди қилди. Бироз уй ишларига қарашгандай бўлиб, ҳеч кимга айтмасдан қишлоқ стадионига югурди, терлаб-пишиб копток тепди. Қош қорайганда ҳамма уй-уйига тарқалди. Алижон оила аъзолари ҳамон сериал томоша қилиб ўтиргани устидан чиқди.

Эрталаб мактабга отланаётган Алижон сумкасини тополмади. Ерда ҳам, кўкда ҳам йўқ. Ниҳоят, сумка жўхорипоя ичидан топилди. Унинг ичида бир бўлак ширинкулча қолгани учунми, кечқурун итлар жўхорипояга судраб кириб, «байрам» қилишган. Сумканинг тит-пити чиқиб кетган, китоб-дафтарлар тупроққа беланиб ётарди. Отасининг жаҳли чиқиб Алижонга икки шапалоқ туширди:

— Сумкангнинг аҳволини қара! На дарс қиласан, на ўқийсан, на уй вазифасини бажарасан! Ҳозир ўқимасанг, келажакда қандай кун кўрасан? Бугун мактабингга борганим бўлсин!

Ота умрида биринчи марта ўғлининг мактабига йўл олди. Синф раҳбарини топиб, боласининг ўқиши билан қизиқди. У Алижоннинг чала тўлдирилган, ота-онаси ўрнига кўзи хира момоси имзо қўйган кундалигини қўлига тутқазди. Синф раҳбарининг “таъриф-тавсифи”дан сўнг учта дарсга кириб, ўғлининг иштирокини кузатди. Унинг пассивлигини, кундан-кунга “қулоқсиз” бўлиб бораётганини ўйлаб, кўнгли бузилди. Хуноб бўлиб уйга қайтган ота нима учун тўнғич ўғилларининг тест синовларидан жуда паст баҳо олганининг сабабини англагандай бўлди. Энди Алижоннинг ўқиши ва тартиб-интизоми билан шуғулланмаса бўлмайди. Орадан икки-уч ой ўтиб, боланинг ўқиши ва хулқи яхши томонга ўзгарди.

Ўттиз икки йиллик тажрибамдан маълум, бола тарбиясида иккала томон — мактаб ва ота-онанинг мажбурияти ва ҳиссаси тенг. Мактаб таълим-тарбия муассасаси сифатида оилавий тарбияга катта таъсир кўрсатади. Демак, ота-она мактаб томонидан қўйилган талабларни бажаришга масъулдир. Фарзанди мактабда ўқийдиган ҳар бир ота-она ўша мактабнинг аъзоси ҳисобланади.

Ота-оналар ва синф раҳбарлари ҳамкорлигини мустаҳкамлаш учун тажриба ўтказдик. Синф раҳбари ва фан ўқитувчилари уй вазифасини бажармай келган ўқувчилар рўйхатини шакллантиришга киришдилар. Рўйхат асосида ўқувчиларнинг уйига бирма-бир кириб чиқиб, қуйи¬даги саволларга жавоб изладик:

— боланинг дарс қиладиган столи, китоб жавони борми?

— унинг дарс тайёрлашини ким назорат қилади?

— дарс тайёрлаш учун қанча вақт белгиланган?

— мутолаа қиладими, нечта бадиий китоби бор?

— мактабдан ташқари тўгаракларга қатнайдими?

Табиийки, оилаларда муҳит ва шароит ҳар хил. Аксариятида биз кутган ва истаган талаблар йўқ. Нима қилиш керак?

График асосида ҳар гал уч ёки тўрт нафар ота-онани мактабга таклиф қилдик. Улар синфга кириб, дарс кузатишди, боласининг иштирокини ўз кўзи билан кўришди. Синф раҳбарлари эса ҳар бир ота-она билан индивидуал суҳбат ўтказиб, ўқувчининг мактабдан ташқари кун тартибидан бохабар бўлдилар.

Болага бефарқлик ҳукм сурган оилада унинг паст баҳога ўқиши, дарс қолдириши ва бошқа камчиликлари борлиги аён бўлди. Зудлик билан методик кенгаш ўтказдик, ўқитувчиларга аниқ топшириқ берилди. Мунтазам дарс тайёрламайдиган ўқувчиларнинг ота-оналари огоҳлантирилди. Фарзандининг яхши ўқишини хоҳласа, унинг дарс тайёрлашини қатъий назоратга олиши кераклиги, у билан доимий шуғулланиши ҳақида суҳбат ўтказдик.

2013 ел — Шиһабетдин Мәрҗани елы

Хат юбориб, телефон орқали ҳам огоҳлантириб турдик. Орадан ҳафта-ўн кун ўтиб, ижобий ўзгаришлар сезила бошлади. Пассив ўқувчилар кескин камайди.

Қирқ беш дақиқалик дарсда ўқитувчи ҳаммасига улгурмайди. Дарснинг ташкилий қисми, уй вазифани сўраш ва янги мавзуни тушунтириб бериш жараёнига 15—20 дақиқа сарф бўлади. Демак, ўқувчининг кўпроқ уйда ота-она назорати остида дарс қилиши самаралироқдир.

Кечки овқат вақтида оила аъзолари дастурхон атрофида жамулжам. Катталар кечки овқатдан кейин телевизор томоша қилмаслик ёки уни ўчириб қўйиш учун ўзида куч топа олса, қани эди. Ҳеч бўлмаганда, бола билан китоб ўқиш, дарс тайёрлаш, унинг уй вазифаларини бажаришини назорат қилиш, мустақил ишлашга ундаш қатъий кун тартибига айлантирилса, бу ота-она учун ҳам, ўсмир учун ҳам фойдадан холи бўлмас эди.

Жўрақул ДАВЛАТОВ, Олот туманидаги 16-мактаб директорининг ўқув ишлари бўйича ўринбосари