Печэн базары яхуд яна кисекбаш

23.08.2018 0 Автор admin

31 Августа 2016

“Кисекбаш китабы” — настольная книга в дореволюционных медресе

Дастан (с тат. яз. «эпос») «Кисекбаш китабы» — яркий образец средневековой татарской литературы. История не сохранила нам автора это легендарного эпоса, поэтому она дошла до наших дней в форме произведения устного народного творчества. Хотя в то же время известны и некоторые письменные варианты этого произведения, которые были переписаны в свое время целым рядом видных поэтов мусульманского востока. Несмотря на свое народное происхождение, еще в дореволюционную эпоху это произведение широко использовалась в качестве учебного пособия в российских медресе и по степени своей популярности конкурировала с поэмой «Кыссай Йосыф». Что и неудивительно, учитывая что «Кисекбаш китабы» умело сочетало в себе доступность изложения, согласованность с менталитетом и мироощущениям всех тюркских народов и дополнялось ярко выраженным исламским подтекстом самого произведения.

Популярность этого произведения предопределило то, что к его сюжету обратился и основоположник современной татарской литературы – Г. Тукай. В 1908 году он издал сатирическую поэму «Печән базары яхуд яңа Кисекбаш» («Сенной базар или новый Кисекбаш»).

Связь с исламом подчеркивает еще и тот факт, что один из вариантов памятника “Кисекбаш китабы”, был обнаружен в сборнике “Мәүлүд китабы” (“Книга для чтения на празднике в честь рождения Мухаммеда”) изданной в Казани в 1861 году. То есть несомненно, что этот эпос несмотря на свой народный характер, воспринимался нашими предками как произведение религиозного характера.

Впервые этот эпос был назван древнейшим памятником татарской литературы Ш. Марджани. Он пришел к выводу, что это скорее всего произведение написано в XIII в. на территории  Волжской Булгарии.

Мультфильмы на татарском языке

Сам эпос основан на мифологических представлениях о страшном Диве — великане.

В начале произведения нам предстает сюжет о сидит пророк Мухаммед вместе со своими сподвижниками. В этот момент к ним вкатилась человеческая голова. «Кисекбаш» (в перев. с тат. «отрубленная голова») по своей роли и образу — мистична. Это голова правоверного мусульманина, знавшего наизусть весь Коран, 50 раз совершившего хадж и даже поднимавшегося в небеса к ангелам, отчего его лицо буквально сверкало божественными лучами. Тем не менее он не сумел самостоятельно одолеть Дива – сказочного монстра-великана олицетворяющего собой Зло. Див съел его сына и украл красавицу жену. И Кисекбаш в этой ситуации обращается за помощью к пророку Мухаммеду. Помочь главному герою берется один из ближайших сподвижников Пророка – Гали (Али). Гали вместе с Кисекбашем отправляются на поиски Дива и находят его логово в колодце находящемся в далекой пустыне. Спустившись в колодец Гали (Али) будит спящего Дива и побеждает его в схватке и освобождает пленившихся у него мусульман. В конце произведения, пророк Мухаммед превращает Кисекбаша в молодого юношу, воскрешает его сына, а его сподвижники возвращают его жену.

А Гали бине Абу-Талип (праведник Али), который в боях уничтожал язычников, олицетворяет собой силы добра. Таким образом в произведении основную роль начинает играть не само добро, а Сила, которая выступает за победу Добра над Злом. Добро само по себе, без защитника, не может восторжествовать. Добро и Голова выступают в единой роли. Это отсылает нас к известной поговорке о том, что «добро должно быть с кулаками». А Див олицетворяет собой Зло. И его поведение полностью соответствует устоявшейся народной традиции, где он как правило крадет самую красивую девушку и уводит с собой в свое логово, находящееся в колодце

В сюжете “Кисекбаш китабы” присутствуют эти же элементы из народных поверий. Наверное, это своеобразие произведения сделало его популярным среди татар. При этом если в обычных сказках герой-богатырь победив Дива спасает девушку и становиться обладателем сказочных сокровищ, то в «Кисекбаше» Гали (Али) вместо сокровищ получает возможность освободить 500 правоверных мусульман. То есть здесь выводится высокая гуманистическая мысль о том, что жизнь человека бесценна и спасение людей является высшей благодетелью. Таким образом нам предстает идея о безусловной ценности человеческой жизни и незаменимости ее никакими материальными благами. Это несомненно опровергает устоявшийся тезис о том, что традиционно у народов нашей страны

Теперь о главном действующем лице – Кисекбаше. Про нее в дастане говорится следующее:

Голова – и без рук и без ног, и без тела

А уста лишь откроет – и слово слетело!

То есть Отрубленная голова чудесным образом сохраняет способность передвигаться, чувствовать, говорить. Сюжет о живой голове без тела имело распространение у многих народов в том числе и у татар. К примеру, согласно одной из легенд, при взятии Казани Иваном Грозным был убит бек (князь) или мулла, а голова его будучи отрубленной свободно покатилась прочь из разграбленного города. Ключевой момент здесь в том, что отрубленная голова – Кисекбаш, продолжает говорить и ее слова имеют весьма важное значение. Этот художественный прием отсылает нас к известному выражению о том, что нельзя вместе с человеком убить его идеи (т.е. слова). Образно выражаясь благое наследие (политическое, религиозное, научное и т.д.) у выдающихся людей, продолжает жить и после окончания их физической жизни.

В “Кисекбаш китабы” Див изображается в необычайно больших размерах. Его пальцы размером с человека, рост его равен минарету, а голова величиной с купол. Согласно записям арабского путешественника Ахмеда Ибн Фадлана у булгар существовала легенда о великане аналогичных размеров. Ко времени прихода Ибн Фадлан он уже погиб, но по словам самого путешественника он видел его огромные кости, что не позволяло ему усомниться в словах булгарского царя Алмаса, который и рассказал ему об этом великане. Характерно, что булгарский царь уже будучи мусульманином, связывает его с упомянутым в Коране народом Яджудж и Маджудж. Этот народ олицетворяет собой силы Зла, что также позволяет нам предположить, что память о некогда живших на территории нашей страны великанах плавно перетекла в форму народного эпоса.

«Кисекбаш китабы» стала поистине народной книгой татар, создавались варианты и версии, каждая из которых имела функциональное значение. Дастанный вариант стал учебным пособием в татарских медресе. Созданное на основе мифологического материала произведение было посвящено описанию философии необходимости жесткой борьбы сил Добра со Злом, идее  наивысшей ценности на Земле — человеческой жизни и т.д. Поэтому и неудивительно, что такой багаж общепринятых моральных ценностей облаченную в понятную всем сказочную форму, стал настольной книгой учащихся-шакирдов в татарских медресе.

Ильнар Гарифуллин
специально для «Исламского портала»

Возврат к списку

Кисекбаш

Кисекбаш китабы* (ХIV-ХV йөзләр)

Гали батырның Дию белән сугышуы
 
…Ул Дию уйганды та түрт яру бакар,
Күб сүз сүзләр, агзындин утлар сачар:
 
"Синме килдең, йа Гали дошманымыз,
Синен илендин чынармы җанымыз?
 
Синме кистең барча диюләр башыны,
Синме түктең монча диюләр каныны?
 
Халә мән барам, – тиде, – анда сиңа,
Сине монда кем биреб изде миңа?"
 
Гали әйтер: "Хак биреб из(е)де мине
Парә-парә кыларым бу дәм сине".
 
Ул Дию әйтер: "Бу сәгать сине йийам,
Дөньяда бер мөселманны куймайам.
 
Ни сине куйам, ни худ пәйгамбәри,
Йакайын Мәккә, Мәдинә шәһрени.
 
Ни дошманны куйам, ни газыйңызны,
Бу җиһанда куймайын береңезне".
 
Әйлә, тиде, йөреде тәкъдир белә,
Мең батман гөрзисе бар үзе белә.
 
Алды гөрзи, хәмлә кылды Галигә,
Гали тәкый калкан алды илингә.
 
Әйлә орды Дию Галигә герзини,
Кем Гали батды йиргә тезе тиңи.
 
Тетрәмәде Галинең улдәм иле,
Һич тәгаййер булмады ул шаһ вәли.
 
Сәчрәде менде ул дәм таш өстенә,
Шөкер кылды, сәҗдә итте дустына.
 
Ул Дию әйтер: "Үлмәдеңме, йа Гали,
Куһи Каф ирсәң парә кылам сине!"
 
Өч хәмлә кылды Галигә, үлмәде,
Казгырыб нә итмешен һәм белмәде.
 
Чөнки нәүбәт Галигә тикде әйрә,
Гали орды илине зөлфәкарә.
 
Гали әйтер: "Йа мәлгунь, бармак күтәр,
Тәңренең берлегенә икърар китәр".
 
Ул Дию әйтер: "Мең яшәдем тоймадым,
Кичде гомрем, дин казгусын йиймадым.
 
Үләр ирсәм тәкый һәргиз димәйен,
Зирә үлсәм, дин казгусын йиймаен".
 
Чөн ишетте бу сүзне Диюдин Гали,
Менде ташның өстенә ул дәм вәли.
 
Чалды андин Зөлфәкарны башына,
Кичте китде ирде аның җанына.
 
Чөнки үлтерде пәри диюне Гали,
Тәңре арсланыдыр ул шаһ вәли.
 
Ул сарайның ишекене ачтылар,
Галинең өстенә диюләр төштеләр.
 
Гали орды үзен ул дәм диюләргә,
Чалдыгынча кырар ирде ул йирә.
 
Гали диюләр башыны кисәр ирде,
Диюләрнең йөзенә ул басар ирде.
 
Өч йөз диюне үлтерде ул көн Гали,
Тәңре арсланыдыр ул шаһ вәли.
 
Чөнки бу эшне Галидин күрделәр,
Тәкый анда тормадылар китделәр.
 
Чөнки бакты Гали: диюләр күрмәде,
Барча диюләр ул арада тормады.
 
Килде биш йөз мөселман, чиште илен,
Барчасына өләште диюләр малын…
 
Тәрҗемәсе**:
 
…Ул Дию уянып, дүрт якка багар,
Күп сүз сөйләр, аузыннан утлар сачәр:
 
"Синме килдең, йа Гали, дошманыбыз,
Синең кулыңнан чыгармы җаныбыз?
 
Синме кистең барча диюләр башын,
Синме түктең монча диюләр канын?
 
Ярый, мин барам, – диде, – анда сиңа,
Сине монда кем җибәрде соң миңа?"
 
Гали әйтер: "Хак юнәлтте монда мине,
Парә-парә кылырмын бу дәм (хәзер. – X. М.) сине!"
 
Ул Дию әйтер: "Бу сәгате сине йийам,
Дөньяда бер мөселманны да куймам.
 
Ни сине куям, ни пәйгамбәрең,
Егармын Мәккә, Мәдинә шәһәрен.
 
Ни дошманны куям, ни газизне, –
Бу җиһанда куймамын берегезне!"
 
Шулай диде, йөреде тәкъдир белән,
Мең батман гөрзие бар үзе белән.
 
Алды гөрзи, һөҗүм кылды Галигә,
Гали тагы калкан алды кулына.
 
Шундый орды Дию Галигә гөрзиен-
Кем Гали батты җиргә тезе тиңен.
 
Тетрәми ул дәм (чак.-Х М.) Галинең кулы,
Һич үзгәрмәс, курыкмас ул шаһ вәли1.
 
Сикерде, менде ул дәм таш өстенә,
Шөкер кылды, сәҗдә итте дустына.
 
Ул Дию әйтер: "Үлмәдеңме: йа Гали?
Каф тавы булсаң, парә кылам сине!"
 
Өч һөҗүм кылды Галигә, үлмәде,
Кайгырып, ни итәсен һәм белмәде.
 
Аннан нәүбәт Галигә җитте янә,
Гали алды Зөлфәкарын (кылычын. – X.

Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш

М.) кулына.
 
Гали әйтер: "Йа мәлгунь, бармак күтәр2,
Тәңренең берлегенә икърар китер?"
 
Ул Дию әйтер: "Мең яшәдем, тоймадым,
Кичте гомрем, дин кайгысын йиймадым.
 
Үләр исәм, тагын һич тә димәмен,
Әгәр үлсәм, дин кайгысын йиймамын".
 
Ишеткәчтен бу сүзне Диюдән Гали,
Менде ташның өстенә ул дәм вәли.
 
Чалды аннан башына Зөлфәкарын,
Чалды, кисте, алды Диюнең җанын.
 
Шулай үтерде пәри диюне Гали,
Тәңре арысланыдыр ул шаһ вәли.
 
Ул сарайның ишекләрен ачтылар,
Галинең өстенә диюләр төштеләр.
 
Гали орды үзен ул дәм диюләргә,
Чалгач тагын карар иде ул җиргә3.
 
Гали диюләрнең башын кисәр иде,
Диюләрнең йөзенә ул басар иде.
 
Өч йөз диюне үтерде ул көн Гали,
Тәңре арысланыдыр ул шаһ вәли.
 
Шулай, бу эшне Галидән күрделәр,
Тагы анда тормадылар, киттеләр.
 
Аннан бакты Гали: диюләр күрмәде,
Барча диюләр ул арада тормады.
 
Биш йөз мөселманның чиште кулларын,
Барчасына өләште диюләр малын…
* Ахметгалеева Я. С. Исследование тюркоязычного памятника "Кисекбаш китабы" – М.: Наука, 1979. – С. 131 – 133.
** Нәҗип Исмәгыйль тәрҗемәсендә // Ватаным Татарстан. – 1992. – 19, 26 июль.
1 Шаһ вәли (шаһе вәли) – яклаучы шаһ.
2 Бармак күтәр –
монда: Аллага иман китер.
3 Бу юлны болай дип тәрҗемә итәргә дә мөмкин: "Һәрбер чалганын (тураганын) җиргә кырып салыр иде" (X. М.).

← назад   ↑ наверх         

«Кисекбаш» (рус. Отсечённая голова) — 1958 елның ноябренда, Ленин комсомолының 40 еллыгына багышлап, Татар опера һәм балет театрында куелган 3 актлы балет.

Авторлары

Тарих

«Кисекбаш» балеты татар милли балет сәнгатенә яңа жанрны — фантастика белән чынбарлык синтезы үрнәге булган сатирик балетны алып килә. Тукайпоэмасының исемендә XIV-XV гасыр татар язма әдәбияты үрнәге булган «Кисекбаш» китабына ияреп, яңа әсәр язылганлыгы күренеп тора. Әхмәт Фәйзи либреттога алдагы ике әсәрдә булмаган яңа каһарманнар кертә: Печән базары алыпсатарларының гореф-гадәтләрен тәнкыйтьләүче Шагыйрь, Карәхмәтне өзелеп сөюче цирк артисты Зифа, Кисекбаш (Хаҗи)ның яшь хатыны Мәдинә партияләре.

Либретто авторы балетка яңа (уңай) каһарманнарны Тукай поэмасында уңай образлар булмау сәбәпле, сатирик образларга капма-каршы кую өчен кертте

Мәхмүт Нигъмәтҗанов

Композитор Печән базарындагы тискәре образларны сурәтләү өчен мөнәҗәт белән бәеткә, ә уңай образларны сурәтләү өчен такмак һәм халык җырларына («Бибкәй матур», «Гөлҗамал», «Лимонад») мөрәҗәгать итә.

Балетка костюмнарны Л. Сперанская-Штейн әзерли. Балетка бәя куючылар костюмнарның искиткеч бай булуына, бик уйлап эшләнүенә игътибар итә.

Шул ук вакытта балетта су асты күренешләренең йомшаграк эшләнүе ассызыклана.

Либретто эчтәлеге

Казанның Печән базары. Халык арасында дуслары белән Шагыйрь йөри. Алыпсатарларга карап, Шагыйрь монда булып узган вакыйга турында әсәр иҗат итә башлый.

Шәһәр читендә яшьләр уены. Остаханә эшчеләре, кәсепчеләр, кырыктартмачылар үтә. Хатыннары белән бай сәүдәгәрләр күренә. Алар арасында яшь хатынын чит күзләрдән сакларга тырышучы Хаҗи да бар. Мәйданда көрәш башлана. Карәхмәт җиңеп чыга, бүләккә бирелгән зәңгәр шәлне сөйгәне Зифаның иңенә сала. Мәдинә Карәхмәтнең күзенә чалынырга тырыша.

Хаҗи утары. Хаҗи Мәдинәне җиңел холыклы булуда гаепләп, җәзага тарта — өстеннән бикләп куя һәм йокларга ята. Мәдинәнең дус кызы Хаҗиның муеныннан ачкычны алып, Мәдинәне чыгара. Карәхмәт тә Мәдинәне күрергә килә. Уянып киткән Хаҗи барысын да куып тарата. Мәдинәдән җеннәрне куар өчен, камчылы Ишанны чакырырга уйлый. Ләкин Мәдинәнең матурлыгыннан башын югалткан Ишан, суфилыгын ташлап, котсыз Диюгә әверелә һәм Мәдинәне урлап китә. Шагыйрь килеп керә, Хаҗиның өстеннән халатын салдыра — халык анда Кисекбашны күрә.

Печән базары. Халык ташкыны эчендә Мәдинәне иярткән Дию дә күренеп китә. Тәгәрәп Кисекбаш килә. Карәхмәт Кисекбашка ярдәм итәргә һәм Диюдән үч алырга риза була.

Карәхмәт күл төбендәге коега төшә. Андагы мәхбүсләрне коткара. Диюне алышта җиңә.

Күл ярына Карәхмәт белән Мәдинә чыга. Халык ярдәме белән алар судан Диюне тартып чыгара. Дию бай сәүдәгәр кыяфәтенә керә. Хаҗига кыйммәтле асылташ бүләк итә. Дию-байны сәүдәгәрләр үз араларына алалар. Көлә-көлә китәләр. Мәдинә дә хәерче Карәхмәт урыныныа бай Хаҗины сайлый. Карәхмәткә Шагыйрь эшчеләр арасында басып торучы Зифаны күрсәтә, янәсе, алар Карәхмәтне тиң күреп, үз араларына ала.

Чыганаклар

  1. «Татарский энциклопедический словарь». Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999
  2. «Татарская энциклопедия».

    Исламские новости

    Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-2014.

Әдәбият

  1. А. Алмазова.Фарид Яруллин и татарский балет. Казан, 1987.

Сылтамалар

Искәрмәләр

This page is based on a Wikipedia article written by contributors (read/edit).
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.