Токтогул сатылганов алымкан

01.09.2018 0 Автор admin

Toktogul Satylganov

Biography

Toktogul Satylganov(Kyrgyz: Токтогул Сатылган уулу, Toqtoğul Satılğan úlu/Toktogul Satylgan uulu, توقتوعۇل ساتىلعان ۇۇلۇ; Russian: Токтогул Сатылганов, Toktogul Satylganov) (25 October 1864 – 17 February 1933), born in Kushchusu, Khanate of Kokand, was the most famous of the Kyrgyz Akyns — improvisingpoets and singers.

Toktogul was a well-known poet and copmoser with the democratic views even during the Tsarist Russia’s colonial era in Southern Kyrgyzstan (1876–1917).

On the eve of the revolt led by Muhammad Ali Madali, the Sufi ishan, the poet Toktogul was harshly criticizing local Kyrgyz lords in Ketmen-Tobe valley.

Madali ishan, seeking to rid the area of the Russians and restore the formerly independent khanate ofKhokand, called for "holy war", and led 2,000 men against the Tsarist Russia on 17–18 May 1898 (on 30–31 May 1898 in the Gregorian calendar). However, his force was blocked outside the city on Andijan by the Russian 20th Line Battalion and defeated. Of those 2,000, 546 were put on trial, and Madali and five of his lieutenants hanged.

Most of the sentences people were Kyrgyz people in the Ferghana valley and mountainous areas in Chatkal, Aksy and Ketmen-Tobe in nowadays Southern Kyrgyzstan. Among them was a prominent poet-improviser and composer Toktogul Satylganov (1864–1933), who was jailed by a false accusation by his political foes in the Ketmen-Tobe valley about his alleged participation in the revolt. He returned from Siberiajail (in the village of Kuitun near the town of Irkutsk) in 1905 only.

His fame reached a high point in the Soviet era when his works were promoted by the state as a musician of the people and he was known throughoutKyrgyzstan simply as "Toktogul". This distinction was founded largely on his works in the pre-revolutionary era which were interpreted as reflecting the class struggle. Modern interpretations, however, suggest that they had more to do with clan rivalries. Despite this, he welcomed the revolution, writing "What woman gave a birth to such a person like Lenin?" in celebration. Even after the fall of the Soviet Union Toktogul’s songs remain popular among Kyrgyz performers and many streets, parks, schools, and even his home town are named after him.

Also read:

Токтогул Сатылганов

Элибиздин улуу демократ-акыны жана композиторуТоктогул Сатылганов1864-жылы 25-октябрда Наманган уездинин Суусамыр болушунда – азыркы Ош областынынТоктогулрайонунда кедейдин үй-бүлөсүндө туулган. Токтогулдун балалык чагы малайлык менен өткөн. Ал 15 жашка чыккандан тартып, айыл аралап ырдай баштайт. Анын бул мезгилдеги чыгармаларында лирикалык ырлары басымдуу орун ээлейт. Бул оюбузду акындын алгачкы ырларынан болгон "Эмне кызык", "Гүлдөп ал", "Алымкан" сыяктуу жана башка ырлары ырастайт. 1882-жылы Токтогул дыйканбай манаптын ырчысы Арзымат менен беттешип аны жеңет. Ошондон тартып акын элге таанылып, атагы чыга баштайт. Бул жылдары Токтогулдун ырларында алдыңкы демократиялык идеялар өнүгө баштайт.

Бай-манаптар акынды ырчы кылууга да аракет жасашат. Бирок, алардын оюна көнбөгөндөн кийин Бактияр баш болгон бий-болуштар "Токтогул Анжиян көтөрүлүшүнө катышкан" деген жалаа менен 1898-жылы акынды каматышат. Убактылуу согуштук сотТоктогулдуадегенде өлүм жазасына буюрат. Кийинчерээк ал жети жылдык сүргүн жумушу менен алмаштырылат. Токтогул түрмөдөн качууга жасаган аракети иш жүзүнө ашпай калгандан кийин, анын түрмөлүк мөөнөтү жети жылдан он эки жылга узартылат. Акын экинчи жолу орус революционерлеринин жардамы менен 1910-жылы түрмөдөн качып чыгат.

Токтогулдунчыгармаларынын хронологиялык тартиби ушул убакка чейин толук тактала элек. Бирок ырларындагы эскерүүлөрдү тыкандап кароонун негизинде, Токтогулдун дүйнөгө көз караштарын белгилүү даражада чындыкка жакындаштырууга болот.

Токтогул Сатылганов

ЭгердеТоктогулсүргүнгө чейин бизге демократ-акын катарында белгилүү болсо, сүргүн мезгилинде анын саясий көз карашы өсүп, жаңы алдыңкыү идеяларды камтыганын көрөбүз. Мисалы,Токтогулдуналгачкы "Беш каман", "Эшен калпа" деген жана башка чыгармаларында эзүүчү таптын айрым гана өкүлдөрүн сынга алат. Бул акындын таптык саясий көз карашынын чектелгендигин жана чыгармачылыгынын ашкерелөөчү мүнөздө экендигин айкындаса, сүргүндөн кийинки ырларынын мазмуну тереңдеп, байыганын көрүүгө болот.

Дагы сунуштайбыз

Ж. Боконбаевдин котормолору — Шота Руставелиден

Шах Фазил күмбөзү

Токмок, биркулак, кочкордо болгон көтөрүлүш

Кыз-жигит

Күч күйөө

Булардын кайсынысы чоң

Эки кеңеш

Чекилик кетирүү

Жылдыз

Көңүл жубатуу

Токтогул өткөн заманда кедей үй-бүлөдө туулуп, бала кезинен эле байдын кой-козусун кайтарышып, турмуш түйшүгүн эрте тарткан. Атасы Сатылган Куччу-Суунун Кыша деген жерин жердеп, жүгөрү, буудай айдап, дыйканчылык менен күн өткөргөн. Токтогул үч жашка чыкканда Сатылган аялы Бурманын төркүнүнө көчүп кетет. Анжыян тарапта үч-төрт жыл жашап, ирденип, кийим-кечектерин бүтөп алгандан кийин Токтогул туулган Куччу-Сууга кайра көчүп келишет.

Токтогул Сатылганов.

Сатылган сөзгө чебер, жамактап ырдаган, куйкум сөздүү, куудул киши болгон. Энеси Бурма да акылдуу, мээримдүү элдик оозеки ырларды көп билген жана эң мыкты кошокчулугу менен аты чыккан. Ата-энесинин ошол өнөрү Токтогулдун ырчылык шыгынын эрте ойгонушуна таасирин тийгизген.

Бурма уулуна ар түрдүү ырлардан, жомоктордон, аңгемелерден айтып берер эле. Ошентип Токтогул ырга шыктуу, турмуштун ысык-суугуна бышкан үй-бүлөдө тарбияланып өскөн. Ал сергек, зээндүү бала болгон. Атасы сыяктуу тамашага чалып, куйкум сөздү кошуп сүйлөй турган. Баласынын жөндөмдүү экенин билген ата-эне уулуна комуз жасатып беришет. Ырга, комузга шыктуу бала 11-12 жашка келгенде өзүнчө ыр чыгара баштаган. Өткөн заманда ырчылардын акындык күчү айтыштарда айгине боло турган. Токтогул да Дыйканбай манаптын ырчысы Арзымат менен айтышып, аны жеңип чыккандан кийин, элге дайын болуп, атагы алыска тарайт.

Ал кыргыз жергесин кыдыра баштап, элдин ой-санаасын, мүдөөсүн ырга кошуп ырдаган. Акынды жалган жалаа менен 1898-жылы алыскы Сибирге айдатышат. Токтогул кийин сүргүндөн качып келет. Ал акын гана болбостон залкар, салт күүлөрдү чыгарып черткен комузчу да болгон. Өзүнүн айланасына шыктуу жаштарды топтоп, аларга комузду чебер чертүүнүн ыгын үйрөтүп, таалим берген. Орусча, татарча, өзбекче, казакча ырдап, алардын айрым күүлөрүн комузда эң сонун аткара билген. Ал «Жаш кыял», «Эмне кызык», «Гүлдөп ал» сыяктуу обондорду, ошондой эле «Токтогулдун тогуз кайрык», «Токтогулдун кербези», «Чоң кербез», «Арман кербез», «Келгендеги кербез» жана башка күүлөрдү чыгарган. Токтогул Сатылганов 1933-жылы 17-февралда дүйнөдөн кайтат.

Анын сөөгү Узун акмат суусунун боюна, Чолпон-ата деген жерге коюлуп, ага эстелик тургузулган. Анын адабий мурастары өтө баалуу. Кыргыз элинин көркөм дүйнөсүн байытууда, өнүктүрүүдө акындын кошкон салымы зор. Улуу акындын ысымынан Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик сыйлыгы белгиленген. Кыргызстандагы көп мектептер, өзү туулган район, ГЭС, көчөлөр, Кыргыз улуттук филармониясы да Токтогул Сатылгановдун ысымында. Бишкек шаарында Токтогулга эстелик тургузулган.