ТIветI: адан са лувунал азар ала, муькуьдал - дарман

Мукьварал австралийви алимри авур ачухунрин нетижайри, анжах виридаз чизвай гьакъикъат чаз къейд ийизва – «Вири цIийивилер, им хъсандиз рикIелай алуднавай куьгьнеди я». Виридакай галай-галайвал.

Къенин юкъуз илимди саки 50 000 жуьре зегьерлу гьашаратар винел акъуднава. Идахъ галаз санал, мукьвал-мукьвал абурукай гзафбур хаталу азарар ва вирусар санай-саниз тухудайбур я. Сиднейда авай Австралиядин Макуэри университетдин алимри-пешекарри адетдин кIвалин тIветIер ахтармишайла, гьа чпи санай-саниз тухузвай зарарлу бактерийриз чпи-чпиз дарман арадал гъидай алакьун авайди, икьван гагьда илимдиз малум тушир. Гьар гьикI ятIани, сифте мусурманриз 1400 йис идалай вилик а кардикай хабар авайди, чавай инанмишвилелди лугьуз жеда.

Пайгъамбардин (Аллагьдин салатни салам хьуй адал) мискIиндикай 14 итижлу гьакъикъат. Часть 5

11. МискIинда авай сифте минбар хурмад тарцин кIанчI тир. МискIин эцигна акьалтIарайдалай кьулухъ, Пайгъамбарди (Аллагьдин салатни салам хьуй адал), ана вязер кIелиз башламишна. Сифте вахтара Пайгъамбарди (Аллагьдин салатни салам хьуй адал), хкаж хьана вязер кIелдайла, минбардин везифаяр хурмад тарцин кIанчIуни кьилиз акъудзавай. Идан гьакъиндай имам аль-Бухариди гъанвай гьадисда лугьузва: Абдуллагьан хва Жабира лагьана: «Сифте вахтара мискIин хурмад тарцин дестекри хуьзвай ва Пайгъамбарди (Аллагьдин салатни салам хьуй адал), адан са кIанчIунал хкаж хьана вязер кIелдай. Адалай кьулухъ адаз чIехи минбар гьазурна. Са сеферда ам адал хкаж хьайила, чаз руфунал залан деведин хьтин ван хьана. А ван секин жезвачир та, Пайгъамбарди (Аллагьдин салатни салам хьуй адал), хурмад тарцин кIанчIунив агатна адал гъил эцигдалди, ахпа ам секин хьана».

Къуръанда тIвар кьунвай емишар

Емишар битмиш хьунин гьалди, абурук квай гзаф кьадардин витаминри ва минералри гьелбетда, инсан дерин фикирра твазва. ГьикI адетдин чилин чкалдин яцIай тарар, ахпа емишар экъечIзаватIа фикир це, абурун къешенг атир, дад ва ранг гьич са зеррени чIулав накьвадиз ухшар туш. Набататри чиляй чарасуз ва инсандиз хийирлу шейер къачузва. Аллагьди чилел алай вири набататар ва рангар гьа жуьреда гуьрчегдаказ туькIуьрнава хьи, абуру чарасуз инсандин руьгьда шадвилин ва ашкъивилин гьиссер куькIуьрзава. Гзаф жуьреба-жуьревал авай гьейранардай набататрин алем хьунухь, им гьелбетда Аллагьдихъ сергьят авачир ЧIехи акьул авайдан шагьидвал я. Чаз амукьзавайди а гуьрчегвал акун ва адакай фикирун я. Чаз ихьтин къешенг уьмуьрдин лезет ганвай Адаз шукур хьуй! 

Ирид хуьруьн къази хьайи Етим Эминан шиирар

НЕФСИНИЗ

Я нефс, вун заз хьана душман, иблисдив дуствал ава ви,

Акваз-акваз алдатмишдай душмандив хуш гьал ава ви;

На рикIел гъваш, чIулав чилик ca дар мичIи кIвал ава ви,

Гьа дар кIвализ гьазур авур вуч хъсан амал ава ви?

Нa хиялда, и дуьньяда ажалдиз мажал ава ви.

 

Нефес тамам хьайила, гьич ca гьиллени ваз амукьдач.

Гьа вахтунда гьич ca касди я гъил, я пел кьаз амукьдач.

Мез сивин къава акIана, гьич ca чIал рахаз амукьдач.

Руьгь акъатна, кьейилахъди гьич садаз акваз амукьдач.

На рикIел гъваш: рекьидайла вилелай фир сел ава ви. 

Куьредин зурба алим

Рухун Али 18-19 виш йисарин къене уьмуьр гьалай лезги алим ва шаир.

Гуьрчег хатI аваз хьайи ада вичин гъилелди гзаф ктабар кхьин хъувуна. Идалайни гъейри ада гзафбуруз Къуръан хуралай кIелиз чируналди хийир гана. И эфендиди, лап чIехи гьарфаралди кхьин хъувунвай ва килигай кас гьейранардай Къуръандин са шумуд ктаб ава. Ада хийирлу гзаф эсерар тунва. Кьудкъад йисалай виниз яшар хьанвай ам гьа вичин хуьре 1851-йисуз рагьметдиз фена. Адалай гуьгъуьниз и хуьре тарсар адан хва Абакар- эфендиди гуз башламишна. Ам вичин бубадилай дерин чирвилер авай алим хьана. ЯхцIур йисан къене тарсар гайи адан кьве вилни эхирдай зайиф хьана ва гила Къуръан ада хуралай кIелзава. Адан хва Абдул-Гьамид-эфендини тарсар гуз алакьдай алим я. Ада вичин буьркьуь бубадиз къуллугъзава.

Эй мусурман, тIимил неъ! 2

РикIиз авай хийирлу таъсир

РикIиз авай хийирлу таъсирдикай рахайтIа, тIимил тIуьникди рикI юмшагъ жезва, дериндай гъавурда акьазва, муьтIуьгълу ийизва, ашкъи ва хъел явашарзава. Гзаф тIуьн ишлемишайла терсинин нетижа жезва. Аль-Марвазиди лагьана: «Абу Абдуллагьа (яни имам Агьмада) кесибвилиз ва каш гуниз кьетIен фикир гудай, ва за адавай жузуна: «Эгер инсан вичин ашкъийрикай (тIуьникай ва хъуникай) азад хьайитIа, адаз суваб жедани? Ада жаваб гана: «Адаз а кардай суваб тахьана гьикI хьуй, гьеле Ибн Умара лагьанай: «Ингье за тух жедалди тIуьн тинез кьуд варз я». За Абдуллагьан бубадиз лагьана: «Эгер инсанди тух жедалди нез хьайитIа, ада рикIин юмшагъвал гьиссдани?» Ада жаваб гана: «За акI фикирзавач».

Эй мусурман, тIимил неъ!

Абуль-Къасим аль-Багъавиди вичин «Муъжам» тIвар алай ктабда Абдуррагьман ибн аль- Муракъкъагьалай атанвай гьадис агакьарна:

«Аллагьдин Расулди (Аллагьдин салатни салам хьуй адал), Хайбар къачур вахтунда, ам къацувили ва емишри безетмишнавай. Инсанри гьерекатна емишар тIуьна ва абур къиздирмадик начагъ хьана. Абуру Пайгъамбардиз (Аллагьдин салатни салам хьуй адал), арза авуна ва Пайгъамбарди (Аллагьдин салатни салам хьуй адал), лагьана: «Къиздирма – им кьиникьин къуллугъчия ва чилел алай Аллагьдин дустагъхана ва им ЦIун пай я. Эгер квез ада тади гузватIа, целера авай яд къайи авуна, ам кьве кпIунин (рагъдан ва месин) арада квел илич». 

Ирид хуьруьн къази хьайи Етим Эминан шиирар

ГЬИКIДА

Рабби, дуьньядикай хьанач заз вафа,

Эхир къияматда тахьайтIа гьикIда?

Чaн къачудай бере-гьам я хьи жафа -

Ажугъ кваз малайик атайтIа, гьикIда?

 

Дуьньяда зун хьая, гьал зи сефил яз,

Балаламиш хьана чан зи, зелил яз,

Бала гана заз, сабур зи тIимил яз,

Рагьметдикай зи пай атIайтIа,гьикIда? 

Пак гьадисайрай къачунвай насигьатрин кIватIал

11-лагьай насигьат

Виридалайни Виниз тир Аллагьди лугьузва: «Эй инсанар! Дугъриданни, и дуьнья кIвал авачирбуруз утагъ я ва кесибриз девлет я. Дуьньядин мал кIватIзавайди акьулсузди я, адал шадвалзавайди гъавурда авачир, гъафил кас я, ам кIватIиз чалишмиш жезвайди Аллагьдихъ далу акал тийизвайди я, адан къизгъин гьевес жагъурзавайди вичихъ чирвал авачирди я. Куьруь вахтунин Регьим ва куьтягь жезвай уьмуьр низ кIан ятIа, ам вичиз гуж ийизвайди ва вичин Халикь саймиш тийизвайди я. Адан рикIелай атIа дуьньядин уьмуьр фенва ва и дуьньядин уьмуьрди ам ягъалмишарнава, ада ачухдиз ва чинеба гунагь крар авунва. «Гьакъикъатда, гунагь крар ийизвайбуру АтIа дуьньяда чпи авур крарай жаза къачуда»[1].

Лезгинский исламский просветительский портал