Гъуьлуьк квачир дишегьлидиз рангар ядай ихтияр авани?

Дишегьлидиз чара итимрин вилик рангар алаз экъечIдай ихтияр авач ва гьакI куьчедиз экъечIдай ихтиярни.
Аллагь Таалади Къуръанда лагьанва (мана): «Аквазвай чкайрилай гъейри, яни чин ва гъилерин капашар квачиз, къуй абуру (дишегьлийри) амай чпин гуьрчег чкаяр ачухдаказ къалур тавурай» («ан-Нур» сура, 31-аят).
Дишегьлидиз анжах чин ва гъилин капашар къалурдай ихтияр ава, анжах эгер адаз вичиз килигзавай гунагьдин вилер акуртIа, ада абур кIевна кIанзава, я туштIа муькуь патахъ элкъвена кIанзава.
Гьавиляй куьчедиз экъечIзавай дишегьлиди рангар яна кIанзавач. Ихьтин жаваб Египетдин Муфтий Шаук Ибрагьим Абдулкарим Алляма гана.

Пайгъамбардин (Аллагьдин салатни салам хьуй адал) насигьат

Пайгъамбардиз (Аллагьдин салатни салам хьуй адал) салаватар кIелун гзаф тарифлу амал я. Чна кIелайсалават Дувандин юкъуз чун патал къутармишвал жеда. Мугьаммад Пайгъамбардиз (Аллагьдин салатни салам хьуй адал) салаватар кIелун патал Аллагьди чаз эверзава. Къуръанда лугьузва (мана): «Гьакъикъатда, Аллагьди ва Адан малаикри Мугьаммад пайгъамбардиз салаватар гъизва, я инанмиш хьанвайбур, куьнени салаватар гъваш ва саламар гуз чалишмиш хьухь» («аль-Агьзаб» сура, 56-аят).

Ахцегь Магьарам (Аллагь вичелай рази хьурай)

Алим ва шаир Магьарам-эфенди (гъилин ктабра ам Магьарам-эфенди ал-Ахты яз гьатнава) XVIII-асирдин кьвед лагьай паюна яшамиш хьана. 
Ам Самур магьалдин Къутунхърин хуьре дидедиз хьана. Ада Ахцегьрин медресада кIелна, РагъэкъечIдай патан чIалар ва Исламдин илимар чирна, ахпа гьа ина диндин тарсарни гана. Гуьгъуьнлай Куьредин Магьмутан хуьрел куьч хьана, алимди ина медреса ахъайна. Магьарам-эфендиди вичин шиирар лезги ва араб чIаларал кхьена, абур уьмуьрдин жуьреба-жуьре месэлайриз, вичин кьилел атай дуьшуьшриз, диндиз веревирдериз бахшнава.

Салаватдихъ галаз атай куьмек

Суфьян ас-Савриди, Аллагь рази хьурай вичелай, ахъайзава: «Зун Кябедал элкъвезвай (тIаваф) ва и вахтунда заз гьар са кам къачурла Мугьаммад Пайгъамбардиз (Аллагьдин салатни салам хьуй адал) салават кIелзавай инсан акуна. За адаз лагьана: 
- Тасбигь (субгьаналлагь) ва тагьлиль (ля илягьа илляллагь) туна вуна гьамиша Пайгъамбардиз (Аллагьдин салатни салам хьуй адал) салават кIелзава. Идан жигьетдай амайбуруз хабар авачир, амма ваз чизвай са шей хьайитIани авани? 

Имам Нававиди гъайи яхцIур гьадис

Гьадис 23

الحديث الثالث والعشرون

"االطهور شطر الإيمان"

عَنْ أَبِي مَالِكٍ الْحَارِثِ بْنِ عَاصِمٍ الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ "الطَّهُورُ شَطْرُ الْإِيمَانِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ تَمْلَأُ الْمِيزَانَ، وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ تَمْلَآنِ -أَوْ: تَمْلَأُ- مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، وَالصَّلَاةُ نُورٌ، وَالصَّدَقَةُ بُرْهَانٌ، وَالصَّبْرُ ضِيَاءٌ، وَالْقُرْآنُ حُجَّةٌ لَك أَوْ عَلَيْك، كُلُّ النَّاسِ يَغْدُو، فَبَائِعٌ نَفْسَهُ فَمُعْتِقُهَا أَوْ مُوبِقُهَا".رَوَاهُ مُسْلِمٌ . 

Абу Малика Аль Хариса Ибн Асима Аль Аш'аридин (Аллагь рази хьуй) гафаралди агакьарна:

Пайгьамбарди (Аллагьдин салатни салам хьуй адал) лагьана: 

РАМАЗАНДИН ВАЦРА СИВ ХУЬНИН ЛАЙИХЛУВИЛИКАЙ ГЬАДИСАР

1) Умар ибн аль ХатIабалай (Аллагь рази хьуй) лагьанва:
Пайгьамбарди (Аллагьдин салатни салам хьуй адал) лагьана:
«Ислам - им Сад Аллагьдилай гъейри мад илягь авачирдан, Мугьаммад Пайгъамбарни Аллагьдин Расултирдан гьакъиндай шагьидвал авун лагьай чIал я; идалай гъейри Исламди капI авун,  закат гун, Рамазанд вацра сивер хуьн ва Байтуллагьдин (Кябедин) патав Гьяждал фин ферз яз гьисабзава
».

СИВ ХУЬН ТАВУНАЙ ГУНАГЬ

1) Тирмизиди, Насаиди, Абу Давуда Абу Гьурайрадила  ( Аллагь рази хьуй )  Пайгъамбардин (Аллагьдин салатни салам хьуй адал) гьадис агакьарна:

«Шариатди кьабулдай себеб авачиз Рамазандин вацракай са югъ сив хуьн тавуна тур инсандивай ам вичин амай уьмуьрда сивер хвейитIани, эвез ийиз жедач».

И гьадисдин мана ам я хьи, амай уьмуьрда сивер хуьн хъувуртIани, Рамазандин са йикъан суваб адаз хъжедач. Им чна ахъа хьайи сивер хуьн хъувуна кIандач лагьай чIал туш.

ТIУЬН НЕДАЛДИ ДУЬА КIЕЛУН

ТIуьн недалди вилик “Бисмиллягьи-ррахIмани-ррахIим” лугьун ва хвейи сив кьабулрай лагьана,махсус дуьа кIелун:
«Аллахумма лякя сумту ва бикя аманту ва аляйкя таваккяльту ва ‘аля рызкыкя афтарту фагфирли йа гаффару ма каддамту ва ма аххарту»
«Я Аллагь, Ви разивал къазанмишун патал за сив хвена. Вахъ инанмиш я. Вахъ умуд кваз ягъунва. Вуна гайи ризкьидал за сив хкудзава ва пакагьан йикъан Рамазандин вацран ферз тир сив хуьниз ният ийизва. Завай хьайи ва хъижедай гунагьрилай гъил къачу».

СИВ ХУЬЗВАЙ ИНСАНДИЗ МЕСЛЯТ КЪАЛУР ТАВУНВАЙ АМАЛАР

Сив хуьзвай инсандиз меслят къалур тавунвай амалар:

1) Сив хкудун кьасухдай кьулухъ вегьин. Амма мугьмандал вил алаз, гьакIни сив хкуддайла недай шей авачиз хьайитIа, кьулухъ вегьидай ихтияр ава.

2) Кендирагъ жакьун. Вучиз лагьайтIа ам жакьвайла тфу арадал къвезва ва ам гадаруниз мажбур жезва, ам гадарайла инсандиз яд кIа  жезва, нагагь ам туькъуьнайтIа сив хкатда.

3) Гьазурзавай тIуьникай дадмишун, кьел кватIа килигун. Амма ашпаздиз тIуьнин тIям чирдайвал адакай дадмишдай ихтияр ава, вучиз лагьайтIа им важиблу кIвалах я. И арада тIуьнин са тIимил кьванни кIусар къенез фейитIани сив хкатда.

СИВЕР ХЬУЬДАЙЛА СУННАТАР

Сивер хуьдайла кьиле тухун хъсан яз гьисабзавай суннат крар:

1) Геж тавуна вахтунда сив атIун, яни гъетрен купIунин вахт хьанмазди.

2) ТIуьн недалди вилик “Бисмиллягьи-ррахIмани- ррахIим” лугьун ва хвейи сив кьабулрай лагьана, махсус дуьа кIелун.

3) Экуьнахъ, вахтунда къарагъна фу тIуьн (сугьур).

4) Сив хвейибуруз нянихъ тIуьн гун (ифтIар).

5) Мез тапаррикай, буьгьтенрикай, гьуьжетрикай, маса касдикай чIурукIа рахуникай, хийирсуз рахунрикайни герек авачир гафарикай хуьн. Аллагь  Тааля куранда лагьана (мана): «Тапарриз яб гузвайбур къадагъа шей незвайбур я»

СИВ ХЬУН АТIУЗВАЙ ГЬЕРЕКАТАР

Сив хьун атlузвай гьерекатар им я:

1) ТIуьн ва хъун.

Экуьнилай, яни экуьнин капI алукьунин вахтунилай, та рагъ акIидалди, яни гъетрен капI жедалди, тIуьникай ва хъуникай акъвазун лазим я. Идалайни гъейри, инсандин бедендин тIебии тIвеквенрай (сивяй, нерай, япарай, вилерай, вилик ва кьулухъ патан менфезрай) къенез са затI ракъурун къадагъа я. Месела; япарай къенез яд фидайвал авуна кIандач, пIапIрус чIугуна кIандач ва икI мад. 

СИВ ХУЬНИН РУКНУЯР

Сив хуьн дуьз (трус) хьун патал са бязи чарасуз арканар амал авуна кIанда:

1) Ният авун.

Ният авун  Аллагь-Таала рази хьун патал рикIе сив хуьдай ният хьун ва жезмай кьван ван алаз лугьун чарасуз я. Месела, ният авунин тахминан тегьер ихьтинди я: "БисмилЛагьи-р-рахIмани-р-рахIим. Ният ийизва за алай йисан Рамазандин вацран пакадин йикъан ферз тир сив хуьниз Аллагь патал!"

Имам Шафиидин мазгьабдалди ният сив хуьдалди гьар юкъуз авуна кIанда. Ам рагъ акIайдалай экъечIдалди авай вахтунда мус хьайитIани авуртIа жеда.

СИВ ХУЬНИН ШАРТlАР

Рамазандин вацра ферз тир сив хуьн чарасуз я:

1) Мусурмандиз (кафирди ва я муртадди хвейи сивер кьабулзавач).

2) Яшар бегьем хьанвайбуруз.

3) Акьул тамамбуруз.

4) Сагълам ва сив хуьн алакьза вайбуруз.

5) Дишегьли вацран кьилерикай ва аял хайидалай кьулухъ къвезвайбурукай михьи хуьн лазим я (вацран кьилер ва я аял хайидалай кьулухъ къвезвайбур авайла хвейи сив кьабулзавач).

РАМАЗАНДИН ВАЦРА СИВ ХЬУН

Бисмиллягьи-р-рахlмани-р-рахlим Алемрин Раббидиз шукур, саламатвални хийир-дуьа чи Мугьаммад Пайгъамбардиз адан вири асгьабриз хьуй.

Сифте гаф

Рамазан- И варз мусурманар патал иллаки кьетIенди я. Гьаниз килигна и вацра абуру сивер хуьн лазим я. Рамазандин вацра сив хуьн яшар бегьем (акьулбалугъ) хьайи гьар са мусурман патал ферз я. Пайгъамбардин (Аллагьдин салатни салам хьуй адал) гьадисда лугьузвайвал, Рамазандин варз алукьнамаз, Женнетдин варар ахъа, Жегьеннемдин варар агал жезва.

Лезгинский исламский просветительский портал