Имам Нававиди гъайи яхцIур гьадис

24- гьадис

Абу Зарра Аль Гифаридин (Аллагь рази хьуй) гафаралди агакьарна: 

 

Пайгьамбарди (Аллагьдин салатни салам хьуй адал) агакьарна:

«ЧIехи Аллагьди лугьузва: "Я Зи лукIар, гьакъикъатда за жуваз зулум авун къадагъа ийизва ва куь арадани ам авун гьарам я. ГьакI тирвиляй зулум ийимир! Я Зи лукIар, квекай гьар сад ягъалмиш я, За гьидаят (дуьз рекье тун) авурдалай гъейри, гьавиляй Завай гьидаят авун тIалаба, За квез гуда. Я Зи лукIар, квекай гьар сад гишила ава, За тIуьн гайидалай гъейри, гьавиляй Завай тIуьн тIалаба, за квез гуда.

ТIазвай чкадал гъил эцигна кIелдай дуьа ава лагьана заз ван хьанай.

Гьакъикъатдани Мугьаммад Пайгъамбардин (Аллагьди н салатни салам хьуй адал) са гьадисда икI лагьанва: «Эгер ви бедендин са чка тIазватIа, а чкадал гъилин капаш эцигна пуд сеферда «Бисмиллягь» ва адан гуьгъуьнай ирид сеферда
 
أَعُوذُ بعِِزَّةِ الله وَ قُدْرَتهِِ مِنْ شَرِّ مَا أَجِدُ وَ أُحَاذِر
«АгIузу бигIиззатиллягьи ва къудратигьи мин шарри ма ажиду ва ухIазир» «За Аллагьдин зурбавилелди ва къудратдалди тIалабзава зун хуьн за гьиссзавайдакай ва мукъаятвал ийизвай-дакай» (Абу Давуд). 

Инсандиз кафир, я туштIа мушрик лугьудай гафарин мана гьа сад яни? Яни инсан- диз многобожник лугьуналди, чна гуя адаз кафир лагьай мисал яз жезвай гунагь сад яни?

«Ширк» лугьудай гафуни Аллагь сад туширди тестикьарзавай динсузвал къалурзава. Ширк ва куфр са манадин гафар я, вучиз лагьайтIа, ада сад Аллагь авайди инкарзава.
Генани ам, пайгъамбарвал ва шариат тапарар тир фикирар къалурзавай лишан я.
Кафиррин ва мушрикрин чка Жегьеннем я. Гьавиляй инсандиз ахьтин экъуьгъунар авуртIа, жезвай гунагь сад я (Рагъиб аль Аласфани). 

Кура – халифдин шегьер

Къенин юкъуз Куьре округдин мер-кездикай гьар жуьредин фикирар ава. Тарихдиз вил вегьейла сур делилри къалурзавайвал, округдин меркез гьамиша са чкадикай хьанвач. Жув арабист яз, зун вилик девирра араб чIалал теснифнавай, туькIуьрнавай ктабрихъ, чIаларихъ, макъалайрихъ къекъвезва, абур за лезги чIалаз таржума ийизва. 
ЧIехи бубайрилай агакьнавай лугьунрай малум жезвайвал, вилик девирра Лезгистанда Куьре (Кура) лугьудай шегьер хьана. Тарихдин бязи чешмейри шагьидвалзавайвал, Хив райондин Цнал хуьруьн патав виликдай Кура лугьудай хуьр гвай. 

ТIварцIи инсандиз таъсир ийизвани? Веледдиз гьихьтин тIвар гайитIа хъсан я?

Алимри лугьузва хьи, 70% -див агакьна инсандин къилихар адан тIварцIелай аслу я. ВучизлагьайтIа гьар са тIвар вичин шабигьдихъ (гьа ихьтин тIвар алай касдихъ) галаз алакъалу жезва. Эгер а тIвар хъсан ксарин, пайгъамбаррин, шейхерин ва я алимрин тIварарикай ятIа, гьа и ксарин берекатни а тIварцIин иесидал хкведа. Амма, эгер ам пис, диндивай яргъа, Аллагьдиз  аси инсанрин тIварарикай хьайитIа, дугъриданни абурун пис гьал, берекатсузвал и касдални хкведа. 
Пайгъамбарди  (Аллагьди н салатни салам хьуй адал) лагьана: «Къияматдин юкъуз квез куь ва куь бубайрин тIварар кьаз эвер гуда, гьавиляй куь тIварар хъсан, иербур ая». 

Ирид хуьруьн къази хьайи Етим Эминан шиирар

ГЬИНАВА
Фагьумна за дуьньядин гьал: гила чи эхир хьана.
Гила гьикIда, эй мусурман, Куьредин хан гьинава?
Эхир-заман мукьвал хьайди гила чаз загьир хьана:
Эй, адалат шэр ийидай Мирзе-Гьасан гьинава?
 
Вaз Аллагьди рагьметар гуй, Умалат бег кьена хьи!
Мегьти бегдин эрчIи метIяй къара гуьлле фена хьи!
Аслан бегни есир хьана Урусатдиз гена хьи.
Гила гьикIда, эй мусурман, бес ca дуван гьинава?

Хизан кутаз кIанзавайбур патал 10 меслят Часть 3

7. Аллагьди квез вуж герек ятIа, гьам гузва. Куьне, мумкин я, куь паб ва я гъуьл квез кутугнавач лагьана фикирун. Аллагьди некягь сад авуналди руьгьдин секинвал жезва ва жуван хсуси игьтияжар кьилиз акъатзава. Некягь – им чун виридалайни хъсанарна кIанзавай, чи къилихар гуьрчегарзавай ва гьарамдивай яргъа ийизвай са жуьредин ахтармишун я. ГьакI хьайила, Аллагьди чаз ахьтин инсан гузва ва адан куьмекдалди чун хъсан жезва.

Хизан кутаз кIанзавайбур патал 10 меслят. Часть 2

4. Гьар са некягьдиз вичин агалкьун ава. Жув маса хизанрихъ галаз гекъигмир. Чун амайбуруз ухшар жедач. ГьикI чи къилихар тафаватлу жезватIа, гьакI чи хизанарни тафаватлу жезва. Хизандин уьмуьрда ацалтзавай четинвилерикай яргъа хьун патал, сабур ва алахъунар авуна кIанда, жува-жувал кIвалахун важиблу я, акI хьайитIа куь хизандин уьмуьрда агалкьунар жеда.

Дастамаз къачурдалай кьулухъ гъилер, чин дасмалдал кьурур хъийидай ихтияр авани?

Ихтияр ава, анжах кьурур тавун меслят къалурзава. Амма абур кьурур тавуртIа инсан начагъ хьун мумкин ятIа, кьурурна кIанда. Мусурман вичин бедендихъ гелкъвена кIанда
(«ИгIанату-тI-тIалибин»).

Ченедин кIан кIевун дишегьлиз ферз яни?

КапI ийидайла ва чара (яни магьрамар тушир) итимар алай чкадал мусурман дишегьлиди (капI тийизвайдини гьа жергеда аваз) чинилайни гъилерин капашрилай гъейри амай вири беден кIевун чарасуз я. ИкI хьайила ченедин кIанни кIевун ферз я, ам ахъа тахьун патал ченедикай са тIимил кьван чка хьайитIани кIевна кIанда. Бязи, гьатта капI ийизвай дишегьлийри чпин гарданар, гъилер, кIвачер дуьздал ийизва, икI авун, гьелбетда, гьарам я .
                                                           («Тугьфату-ль-Мугьтаж»).

Хизан кутаз кIанзавайбур патал 10 меслят

Гьайиф хьи, эхиримжи вахтара мусурман хизанар гзаф чкIиз башламишнава. Хизан кIеви хьун патал, эвленмиш жедалди гьам гада, гьамни руш агъадихъ галай 10 къайдадихъ галаз таниш хьана кIанда:
 
1. Гьар садахъ нукьсанар ава. Анжах Аллагьдиз нукьсанар авач. Куьне куь кьисметар кутIуннавай гьар гьидаз хьайитIани, гьа квез хьиз ва гьар гьи инсан хьайитIани, виридаз нукьсанар жеда. Ам тIебии я. Хъсанвилиз фикир тагуз, писдаз хцидаказ килигун дуьз туш. Квез кхьенвай кьисметдин жигьетдай Аллагьдиз шукур гъваш ва ана авай хъсанвилиз къимет це.

Дишегьлийрин виридалайни хъсан 10 къилих

Мугьаммад Пайгъамбардин (Аллагьди н салатни салам хьуй адал)  гьадисрал асаслу яз, агъадихъ дишегьлийрин лап хъсан 10 къилихдикай лагьанва:

1. Диндарвал. «Гьакъикъатда вири и дуьнья – им къачуз жедай, инсанди ишлемишзавай, кеф хкудзавайди я. И дуьньядай къачуз жедай виридалайни хъсанди – им диндар, хъсан къилихрин паб я (итим патал, амма дишегьли патал – диндар, кIанивал къалурзавай ва рикI алай итим)». 

2. Дамахсузвал. «Аллагьдин илчийрин суннадик кьуд шей акатзава: дамахсузвал, хуш нияр ишлемишун (пайгъамбаррихъай гьамиша хъсан ни къведай), эвленмиш хьун ва сивак ишлемишун (абур гьамиша чпин сивин михьивилихъ гелкъведай)».

Ахцегь Рагьманкъули

Алим ва шаир Агъадин хва Рагьманкъули XVII-асирда Ахцегьаяшамиш хьана. Ада гзаф йисара Ахцегьрин медресада тарсар гана ва жемятдизкъуллугъна. 1623-йисуз фарс чIалай араб чIалаз Ирандин зурба духтур Абдулмуъмин Дайламидин тIибдин (медицинадин) ктаб таржума авуна. Зариди таржумадиз кхьенвай сифте гаф гьикаятдин жуьре теснифнавай гуьзел эсер яз гьисабиз жеда. Дагъустандин алимри Рагьманкъулидин гьам хсуси эсерриз, гьамни таржумайриз, гьикаятдин эсерриз хьиз, еке къимет гузва. Ахцегь Рагьманкъулидин эсерри лезги илим ва эдебият вилик финиз хъсан таъсир авуна.

Нури-эфенди

Алим ва шаир Нури-эфенди 1846-йисуз Самур магьалдин Ялцугъ хуьре дидедиз хьана. Ада Ахцегьа Гьажи Абдурагьман-эфендидин медресада кIелна, мусурман диндин къанунар, араб, фарс ва туьрк чIалар чирна. Гзаф йисара Самур округдин дуванханада, Ахцегь ва Докъузпара магьалрин хуьрера, мискlинрин имам ва медресайрин муаллим яз, кIвалахна. Гарагърин хуьре вичин медреса ахъайна. Нури-эфендиди лезги ва РагъэкъечIдай патан чIаларал шиирар теснифна. 

Лезгинский исламский просветительский портал